Student Prawa

ZASADA SUWERENNOŚCI NARODU

– określenie suwerena, czyli tego, do kogo należy władza w państwie – art. 4 ust. 1 – naród;

– aspekt negatywny zasady oznacza, zakaz wprowadzenia monarchii, czy wyróżniania jakiś grup społecznych lub kategorii obywateli ponad naród;

– aspekt pozytywny – zdefiniowanie pojęcia narodu → bardzo trudne, gdyż to nie jest tylko etniczne pojęcie, ani też związane tylko z obywatelstwem, gdyż z jednej strony konstytucja w preambule definiuje naród jako wspólnotę wszystkich obywateli, ale w art. 6 odnosi się też do Polaków, zamieszkałych zagranicą

* z punktu widzenia wykonywania władzy decydującym kryterium jest posiadanie praw publicznych, co prawo precyzyjnie konstruuje;

* ważne jednak dla wykonywania tej władzy jest obowiązek zachowania tożsamości Rzeczypospolitej, obejmującej nie tylko aktualnych obywateli, ale i wspólnej historii i tradycji, do czego nawiązuje preambuła mówiąc o „tysiącletnim dorobku, chrześcijańskim dziedzictwie, więzach wspólnoty z rodakami rozsianymi po całym świecie” czy art. 6 ust. 1 mówiący o kulturze jako źródle tożsamości narodu, jego trwania i rozwoju, a odwołanie art. 1 „Rzeczypospolita jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli” w powiązaniu z tekstem preambuły traktuje Polskę jako historyczną wspólnotę, stanowiącą istotę dzisiejszego państwa polskiego;

– art. 4 ust. 2 określa podstawowe formy wykonywania władzy przez Naród. W przepisie tym pojęciu Naród nadaje się bardziej techniczne znaczenie.

* demokracja bezpośrednia – jej formy to: ogólne zgromadzenie wyborców (N), referendum (T), inicjatywa ludowa (T – art. 118 ust. 2) i veto ludowe (N);

→ Konstytucja przewiduje 4 rodzaje referendum:

art. 125 – ogólnokrajowe w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa;

art. 90 ust. 3 – „referendum unijne”;

art. 235 ust. 6 – referendum konstytucyjne zatwierdzające zmiany rozdziału I, II i XII;

referendum lokalne.

* demokracja pośrednia (przedstawicielska) – wskazane na pierwszym miejscu w konstytucji przez co uznane za podstawową formę sprawowania władzy.

→ Wymogi istnienia demokracji pośredniej:

istnienie parlamentu (art. 10, art. 95);

demokratyczna procedura wyłaniania izb (powszechność, bezpośredniość, równość i tajność głosowania) (art. 96 ust. 2 i art. 97 ust. 2);

regularnie odbywające się wybory (art. 98);

przedłużenie kadencji tylko w sytuacjach nadzwyczajnych (art. 228);

system polityczny oparty na zasadach pluralizmu (art. 11-13);

odpowiednio silna pozycja i kompetencje w systemie organów państwowych.

→ przedstawiciel Narodu:

art. 104 (art. 108) – posłowie i senatorowie przedstawicielami Narodu, ale zasada mandatu wolnego;

Konstytucja nie określa Prezydenta mianem przedstawiciela Narodu, choć materialnie jest nim, gdyż pochodzi z wyborów powszechnych, co nadaje mu szczególną pozycję;

organy przedstawicielskie to też organy samorządu lokalnego, ale ze względu na ograniczony terytorialnie zakres ich legitymacji nie są traktowani jako przedstawiciele Narodu.

ZASADA NIEPODLEGŁOŚCI I SUWERENNOŚCI PAŃSTWA

– nie ma tak uniwersalnego charakteru jak inne zasady, ale została silnie podkreślona ze względu na historyczne doświadczenia poczynając od okresu rozbiorów, poprzez doświadczenia II wojny światowej, a kończąc na okresie PRL. Zresztą jest to typowa konstrukcja dla konstytucji państw, które odzyskały niepodległość, a i inne państwa też jej używają;

! wstęp – nawiązuje do walki przodków o niepodległość, jak również przypomina okres, w którym Naród pozbawiony był możliwości suwerennego i demokratycznego stanowienia o losie Ojczyzny;

! art. 5 wskazuje na zadania Rzeczypospolitej, wskazując, że są to strzeżenie niepodległości i nienaruszalności terytorium i stawia je na pierwszym miejscu wśród tych zadań;

! art. 26 ust. 1 określa w tym kontekście rolę Sił Zbrojnych, a art. 85 ust. 1 obywatelski obowiązek ochrony Ojczyzny;

! art. 126 ust. 2 stawia Prezydenta na straży suwerenności i bezpieczeństwa Państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.

– Niepodległość to odrębny byt państwowy, a suwerenności to zdolność państwa do samodzielnego decydowania o dotyczących go sprawach.

Zasada ta nie oznacza zakazu włączenia się w proces integracji europejskiej (NATO i UE). Ograniczenie suwerenności może nastąpić jedynie na podstawie wyraźnego postanowienia konstytucyjnego, dlatego wszystkie konstytucje państw członkowskich UE mają tzw. europejskie klauzule → art. 90, który nie mówi o transferze suwerenności, ale o transferze kompetencji, przy czym konstytucja wprowadza szereg gwarancji i zabezpieczeń:

→ ograniczony zakres przekazania kompetencji do niektórych spraw, nie ma więc charaktery uniwersalnego przeniesienia, a dodatkowo nie zostaną przeniesione wszystkie kompetencje stanowiące o suwerenności państwa, nawet, jeśli niektóre z nich będą o nie zahaczać (stanowienie prawa, wymierzanie sprawiedliwości, zapewnianie porządku, decydowanie o finansach państwowych, tworzenie i utrzymywanie armii). Dlatego ewentualne wejście do strefy euro prawdopodobnie pociągnie za sobą zmianę konstytucji;

→ złożony tryb procedury dochodzenia do skutku takiej umowy międzynarodowej, tzn. albo zgoda parlamentu 2/3 za albo decyzja Narodu w referendum;

→ zmiany zakresu kompetencji wymagają zawarcia nowej umowy, przyjmowanej w/w procedurze;

→ możliwość wystąpienia z UE, choć w sensie gospodarczym byłoby to samobójstwo. W obecnym stanie prawnym nie ma takiej możliwości, ale jest to prawo domniemane a dodatkowo min. Federalny Trybunał Konstytucyjny RFN uznał, że każde państwo ma prawo wystąpić z UE). Projekt takich postanowień znajduje się w projekcie Konstytucji UE;

» Z zasadą suwerenności i niepodległości wiążą się też przepisy dot. wprowadzenia stanu wojny (art. 116) i użycia Sił Zbrojnych (art. 117)

ZASADA DEMOKRATYCZNEGO PAŃSTWA PRAWNEGO

Historia i idea

– idea państwa prawnego stworzona została w niemieckiej doktrynie XIX w., ale pełne urzeczywistnienie znalazła w Ustawie Zasadniczej RFN z 1949 r.;

– pojęciu „państwo prawne” można przypisać szereg znaczeń, z jednej strony traktowane jest jako suma zasad ustrojowych, a w pierwotnym znaczeniu, w aspekcie wąskim, formalnym dot. nakazu przestrzegania prawa przez wszystkich adresatów, przede wszystkim przez organy państwowe (art. 7 – organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa);

– w Polsce wprowadzona przez nowelę grudniową z 1989 r., a obecnie zawarta w art. 2 zasada jest identycznie sformułowana co wtedy w art. 1, co doprowadziło TK do utrzymania w mocy poprzednich swoich wypowiedzi na ten temat, choć ograniczył odnalezione zasady tylko do tych, które wciąż nie zostały w Konstytucji wymienione (a dotyczą metod działania władzy publicznej), a pominą te, które znalazły już swoje miejsce (jak prawo do sądu, prawo do prywatności, wyłączność ustawy w ustanawianiu przepisów prawa odnoszących się do praw i wolności, itd.);

– wykładnia tej zasady wg TK skupiała się na stanowieniu prawa, co doprowadziło do uznania, że nieodzownym elementem demokratycznego państwa prawnego są ZASADY PRZYZWOITEJ LEGISLACJI, dla których podstawą jest ZASADA OCHRONY ZAUFANIA OBYWATELA DO PAŃSTWA (= zasada lojalności państwa do obywatela), która wyznacza minimum reguł uczciwości (zakaz ustanawiania pułapek na obywatela), opierając się na ZASADZIE PEWNOŚCI PRAWA (bezpieczeństwa prawnego), które wyraża się w stanowieniu norm nienagannych z punktu widzenia techniki legislacyjnej i szanowaniu istniejących stosunków prawnych. W ramach tej ogólnej zasady zaufania TK sformułował szereg wymogów stanowienia prawa:

* ZAKAZ WSTECZNEGO DZIAŁANIA PRAWA, a dokładnie lex severior retro non agit, co zależy też od dziedziny prawa – bezwzględny zakaz w prawie karnym (art. 42 ust. 1), czy prawie podatkowym, a także od istnienia „zupełnie wyjątkowych okoliczności”, takich jak np. realizacja konstytucyjnej wartości ważniejszej od chronionej zakazem retroakcji, czy natury normowanych stosunków. Podobnie stanowi SN uznając zasadę tą za „kanon podstawowych dyrektyw państwa prawnego”.

* NAKAZ USTANAWIANIA ODPOWIEDNIEJ VACATIO LEGIS – zarówno ustawa o ogłaszaniu aktów normatywnych i innych aktów prawnych jak i orzecznictwo TK uznają, że odstępstwo od 14 dniowego vacatio legis dopuszczalne jest w przypadku istotnych okoliczności, albo gdy nowe przepisy nie wymagają takiego okresu. Ale wszędzie tam gdzie nowe przepisy dot. obywateli należy zastosować „odpowiedni” czas, który może być nawet dłuższy niż 14 dni .

* OCHRONA PRAW NABYTYCH I INTERESÓW W TOKU – dotyczy praw nabytych słusznie, a ograniczenie tej zasady może nastąpić w sytuacjach wyjątkowych, np. w przypadku groźby kryzysu gospodarczego dopuszczalne jest zamrożenie wynagrodzeń, czy waloryzacja rent i emerytur. Dotyczy też tzw. ekspektatyw nabycia praw, ale tylko tzw. maksymalnie ukształtowanych, tzn. gdy spełnione są już wszystkie przesłanki ustawowe nabycia praw pod rządami danej ustawy. Dodatkowym czynnikiem ocenianym pod kątem ograniczenia tej zasady jest, na ile oczekiwania jednostki dot. ochrony praw nabytych są usprawiedliwione i racjonalne. Z zakresu podmiotowego tej zasady wyłącza się Skarb Państwa, gdyż państwo ma zapewniać tą ochronę, a nie być jej podmiotem. Ważne dla tej zasady jest to, iż nie ustanawia ona zakazu niezmienności prawa, ani nawet znoszenia praw podmiotowych.

* ZASADA OKREŚLONOŚCI PRZEPISÓW PRAWA – to wymóg takiej konstrukcji przepisów, by adresat bez trudności mógł określić konsekwencje prawne z nich wynikające, tzn. nakaz używania pojęć jasnych i klarownych oraz zakaz używania pojęć sprzecznych lub umożliwiających dowolną interpretację. Wymagania te dot. też umieszczania przepisów w odpowiednich ustawach dot. danej materii.. Z zasadą tą wiąże się obowiązek jednolitego stosowania prawa i choć organy administracji mogą zmienić pogląd, to muszą go umotywować i nie może to być nagminne.;

* ZASADA PROPORCJONALNOŚCI (ZAKAZ NADMIERNEJ INGERENCJI) – dot. treści stanowionego prawa i zawiera nakaz, by dla przyjętego celu stosować tylko te środki, które są niezbędne dla jego realizacji (proporcjonalne);

* HIERARCHICZNA BUDOWA SYSTEMU ŹRÓDEŁ PRAWA POWSZECHNIE OBOWIĄZUJĄCEGO – :

→ nadrzędność konstytucji i system procedur gwarantujących jej ochronę;

→ zwierzchnictwo ustawy i jej wyłączność w sprawach wolności i praw oraz prawa daninowego;

→ wykonawczy charakter regulacji przyjmowanych przez organy rządowe.

– ZASADY SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ – nawiązanie do pojęcia „państwa socjalnego”, tzn. państwa, które ma być do pewnego stopnia opiekuńcze. Zasada ta może być równie traktowana:

→ jako wskazówka interpretacyjna do wykładni przepisów prawa – wybierać te interpretacje, które służą realizacji tej zasady;

→ jako obowiązek wszystkich organów władzy publicznej, w tym ustawodawcy do realizowania tej zasady, a inne działanie tych organów musiałoby być uznane za sprzeczne z Konstytucją. W takim ujęciu wzrosła by rola TK, ale jego ocena aktów prawnych pod kątem tej zasady byłaby oceną nie jurydyczną, nie normatywną, a pozaprawną, co nie należy do zadań władzy sądowniczej, tylko ustawodawczej.

* dlatego zasada ta zawiera w sobie ogromny potencjał, ze względu na który używanie pojęcia „sprawiedliwości społecznej” musi być ostrożne i powściągliwe.

ZASADA SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO

! pojęcie to wywodzi się z prac Hegla, ale w Polsce zaistniało w latach 80’tych, w tzw. okresie „pierwszej Solidarności”, jako hasło przeciwko stanowi rzeczy, w którym człowiek był przedmiotem władzy, a nie jej podmiotem → początek urzeczywistniania tej zasady to zmiana ustrojowa 1989 r.;

Konstytucja nie używa tego pojęcia, ale daje wyraz tej zasadzie w szeregu postanowień. Zasada ta zakłada po pierwsze, że człowiek w społeczeństwie występuje w kilku podstawowych rolach społecznych (politycznej, zawodowej i terytorialnej) i w każdej z nich ma pewne dążenia; po drugie owe dążenia są zróżnicowane u różnych ludzi, więc proces ich wyrażania musi być pluralistyczny, tzn. umożliwiający równoległe istnienie konkurencyjnych programów i tworzenie organizacji urzeczywistniające je.

– zasada pluralizmu politycznego wyraża się w swobodzie tworzenia i działania partii politycznych, co zostało wyrażone w Konstytucji (art. 11) i w ustawie o pp.

* definicja partii i jakie musi spełniać warunki:

→ członkami partii mogą być tylko obywatele polscy;

→ zrzeszać się mogą w partii tylko na zasadach dobrowolności i równości;

→ celem działania partii jest wpływanie metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa i sprawowanie władzy;

* partie mają uprzywilejowaną pozycję w kształtowaniu polityki państwa;

* musi zostać zarejestrowana w Sądzie Okręgowym w Warszawie, ale sąd nie może odmówić wpisu, jeśli zostaną spełnione warunki formalne;

* ograniczenia wprowadza art. 13:

Ä dot. programu (faszyzm, nazizm, komunizm, nienawiść rasowa lub narodowościowa);

Ä dot. metod działania (użycie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę, utajnienie struktur lub członkowstwa)

→ sąd może odmówić zarejestrowania takiej partii, a w stosunku do już istniejącej partii TK rozstrzyga czy cele i działania partii są sprzeczne z konstytucją, co powoduje likwidację partii.

– działanie innych organizacji realizujących różne interesy i dążenia, inne niż zdobywanie władzy, choć mogą wpływać na proces podejmowania politycznych decyzji i wtedy nazywa się je grupami interesów, stanowiącymi tło partii. Konstytucja w art. 12 i art. 58 reguluje ich sytuację prawną, a ograniczenia z art. 13 odnoszą się tez do nich. Podstawową formą są stowarzyszenia (ustawa o stowarzyszeniach);

– związki zawodowe – wolność ta zagwarantowana jest też w prawie międzynarodowym (min. Konwencja nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy) oraz w Konstytucji w art. 12. Konstytucja też wskazuje podstawowe dziedziny ich działania (art. 59).

* ze względu na doświadczenia Solidarności, która była w rzeczywistości związkiem zawodowym, ale działała w sferze polityki uznaje się związki za quasi partie polityczne, pomimo zmiany warunków i możliwości istnienia oddzielnych struktur politycznych. Tak min. orzekł TK w 1998 r. w sprawie ograniczenia wolności zrzeszania się pracowników merytorycznych NIK, uznając związki zawodowe za quasi partie;

* samorząd zawodowy – tworzone dla sprawowania pieczy nad wykonywaniem zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony mogą być tworzone w drodze ustawy, nie mogą jednak ograniczać wolności wykonywania zawodu, ani wolności podejmowania działalności gospodarczej (art. 17)

– samorząd terytorialny – ma gwarantować podmiotowość obywatela jako mieszkańca danej jednostki terytorialnej. Istnienie samorządu jest konieczną cechą demokratyzmu państwa, a Konstytucja formułuje bezwzględny nakaz istnienia samorządu i na jego rzecz ustanawia kompetencję wykonywania istotnej części zadań przyznanych im przez ustawy. Podstawową rolę odgrywa gmina (art. 164 ust. 1 i 3) na rzecz, której ustanowione jest domniemanie kompetencyjne;

– inne formy urzeczywistniające zasadę społeczeństwa obywatelskiego i pluralizmu politycznego to istnienie:

* środków masowego przekazu – zasada wolności uznawana za podstawę demokracji, pluralizmu, zagwarantowana w art. 14;

* kościołów i związków wyznaniowych – choć ich rola wiąże się raczej z wolnością wyznania, to jednak specyficzna historia kościoła w Polsce i jego rola polityczna zmusza zaliczenie ich istnienia do jednego z warunków pluralizmu politycznego. Poza ogólnym zapewnieniem wolności sumienia i religii, Konstytucja wprowadza w art. 25 dodatkowe zasady:

→ równouprawnienie (nie absolutną równość) kościołów i związków wyznaniowych;

→ bezstronność państwa w sferze przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych;

→ poszanowanie autonomii i współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego kościoła i związków;

→ stosunki oparte na ustawach, wydanych na podstawie umów RM ze związkami lub Stolicą Apostolską.

ZASADA PODZIAŁU WŁADZ

– jedna z najstarszych zasad, znana już za czasów Arystotelesa, ale rozwinięta w XVII i XVIII w. przez John’a Locke’a i Charlesa Montesquieu, była przeciwieństwem zasady absolutyzmu monarszego i w tym sensie jest jedną z gwarancji demokratyzmu systemu władzy.

– 2 składniki zasady:

* 2 znaczenia zasady:

→ przedmiotowe (funkcjonalne) – polega na wydzieleniu pewnych rodzajowo odmiennych sfer władzy, takich jak ustawodawstwo, wykonywanie praw i sądzenie. Takie podejście było już u Arystotelesa;

→ podmiotowe (organizacyjne) – polega na wyodrębnieniu grup organów sprawowania władzy. Zasługą Locke’a i Montesquieu było połączenie tych dwóch znaczeń → czyli że każdej ze sfer władzy odpowiada odrębna grupa organów władzy

* system hamulców i równoważenia władz, gdyż konstruowanie systemu władz w państwie nie polega na tworzeniu nowych organów, a raczej na tworzeniu relacji między już istniejącymi. Relacje te opierają się na zasadzie równości tych władz, a każda z nich powinna mieć instrumenty umożliwiające jej hamowanie działania innej władzy i na odwrót.

– Konstytucja z 1997 r. w art. 10 daje wyraz obu składnikom zasady, przy czym jedynie władza ustawodawcza została wyczerpująco wymieniona, a organy władzy wykonawczej i sądowniczej podane jedynie przykładowo.

– Do tego w systemie władz znajdują się organy wykraczające poza ten system:

* NIK – organ wspomagający sejm w kontroli rządu, ale jest spór czy jest to organ działający wewnątrz funkcji kontrolnej sejmu czy jest to szczególny organ wykonawczy, całkowicie niezależny od rządu.

* RPO – blisko powiązany z Sejmem (powoływany przez Sejm za zgodą Senatu), ale ma wpływ i na egzekutywę i na ustawodawstwo i na sądownictwo.

* KRRiTV – wykonuje zadania z zakresu egzekutywy, ale pozostają one w związku z zasadami konstytucyjnymi jak zasada wolności słowa i niezależności mediów.

* Krajowa Rada Sądownictwa – ciało o mieszanym składzie (powoływane przez wszystkie władze), ma zadania z zakresu egzekutywy (jako element w procesie mianowania sędziów) i sądownictwa (organizacji)

→ ze względu na istnienie tych organów należy uznać, że zasada podziału władz jest kategorią wyjściową, ale poddaną modyfikacjom.

– Zasada podziału władz nie ma charakteru absolutnego, ale to przecinanie się kompetencji nie może iść zbyt daleko. Na tym tle ważne są dwie koncepcje szczególne:

* koncepcja domniemań kompetencyjnych – może zostać przełamana jedynie przepisem konstytucyjnym, a takie wyjątki podlegają wykładni literalnej. W przypadku gdy wyjątki te przybiorą rozmiary niweczące odrębność kompetencyjną władz, choć zasada nie zostanie utrzymana, to jednak ważność i skuteczność tych przepisów konstytucyjnych pozostaje bez zmian.

* koncepcja istoty poszczególnych władz – domniemania kompetencyjne nie mogą być przełamane ustawami zwykłymi ze względu na koncepcję istoty tych władz. Ustawy mogą dokonywać pewnych przesunięć kompetencyjnych, ale nie mogą być one zbyt daleko idące → patrz sprawa „Irydy” (orzeczenie K 6/94 z 21.11.1994) i sprawa ustawy o prywatyzacji i komercjalizacji przedsiębiorstw (orzeczenie K 19/95 z 22.11.1995), gdzie TK uchylił przepis dający kompetencję sejmowi udzielania zgody w formie uchwały na kontynuowanie prywatyzacji niektórych sektorów gospodarki.

– wypracowanie systemu hamulców i równoważenia władz doprowadziło do stworzenia 2 zasadniczych modeli stosunków między władzą ustawodawczą a wykonawczą, przy czym struktura i organizacji parlamentu jest zbliżona w obu modelach, różna jest struktura i relacje władzy wykonawczej:

* system parlamentarny

→ dualizm egzekutywy – głowa państwa i rząd z premierem;

→ „król panuje a nie rządzi”, a rzeczywista władza w rękach rządu, o szczególnej pozycji premiera;

→ prezydent powoływany przez parlament, dlatego nie może mieć równorzędnej z nim roli;

→ rząd pochodzi z parlamentu, tzn. konieczne jest poparcie rządu przez parlament (wyraźne lub milczące)

→ odpowiedzialność polityczna rządu (głównie poprzez wotum nieufności)

→ rząd (w porozumieniu z głową państwa) może mieć możliwość rozwiązania parlamentu przed upływem kadencji;

→ funkcjonowanie tego systemu zależy od politycznego układu sił w parlamencie, co może prowadzić przy dużym rozbiciu politycznym do problemów (skrajne to przełom lat 20’tych i 30’tych w Niemczech i dojście Hitlera do władzy w legalnej procedurze) → z tego powodu wyróżnia się tzw. racjonalizację systemu parlamentarnego.

* system prezydencki

→ jednolitość egzekutywy o bardzo silnej pozycji głowy państwa, która jest jednocześnie szefem rządu, czyli jest jednoosobowym zwierzchnikiem władzy wykonawczej (a w USA dodatkowo nie ma wyodrębnionego rządu jako ciała kolegialnego o własnych kompetencjach).

→ prezydent wybierany przez naród.

→ prezydent powołuje kierowników poszczególnych departamentów (za zgodą Senatu), ale potem są odpowiedzialni tylko przed nim.

→ brak odpowiedzialności politycznej przed parlamentem, ale też brak możliwości rozwiązania wcześniejszego parlamentu.

→ egzekutywa i legislatywa są w znacznym stopniu odseparowane, dzięki czemu nie musi istnieć polityczna jednorodność między parlamentem a egzekutywą

→ nigdzie, poza USA, nie wprowadzono w całości takiego systemu, ale stosowano jego elementy dla racjonalizacji systemu parlamentarnego, np. Francja.

* racjonalizacja systemu parlamentarnego → najczęściej jednak to nie zwiększanie uprawnień prezydenta, ale elementy, które w prawidłowym funkcjonowaniu systemu parlamentarnego nie są widoczne, np. utrudnienia w obaleniu rządu (min. konstruktywne wotum nieufności) → koncepcja racjonalizacji opiera się na swoistym systemie kar i nagród – parlament jeśli ma stabilną większość może narzucić rządowi swoją wolę, ale jeśli brak stabilnej większości traci cześć władzy na rzecz innych organów.

* w Konstytucji z 1997 r. – system parlamentarny zracjonalizowany → dualizm egzekutywy, odpowiedzialność rządu, prezydent nie może przejąć władzy wykonawczej, ale wybierany jest przez naród, choć jego kompetencje nadal są małe. Racjonalizacja poprzez wymóg kwalifikowanej większości dla części decyzji Sejmu, a jeśli brak, to wtedy wpływ na te decyzje przez Senat lub prezydenta; poprzez konstruktywne wotum nieufności. Pomimo deklaracji o równowadze między władzą ustawodawczą a wykonawczą, to jednak szczegółowe postanowienia dają szerszą władzę Sejmowi, co odpowiada tradycji polskiego konstytucjonalizmu.

– odrębne zasady jednak dot. władzy sądowniczej – podstawą jest zasada niezawisłości sędziowskiej i zasada izolacji władzy sądowniczej, gdyż tylko sądy mogą wymierzać sprawiedliwość, bez wyjątku(!) i na tym tle zazębia się zasada podziału władz z zasadą państwa prawnego.

* nie zmieniają tego kompetencje prezydenta do prawa łaski, czy parlamentu do amnestii, choć nie powinny być często używane (min. ze względu na politykę karania). Szczególną rolę odegrała ustawa o uznaniu za niebyłe pewnych orzeczeń sądowych wydanych do roku 1956 r → nie była to amnestia, gdyż nie było to złagodzenie kary, ale podważanie zasadności orzeczeń, co na tle zasady niezależności sądownictwa jest niedopuszczalne, ale podyktowane było to bardzo szczególną sytuacją dot. wyroków sądowych z pierwszego okresu PRL.

* środek oddziaływania legislatywy na sądownictwo to stanowienie ustaw określających prawo stosowane przez sądy, ale wyłamuje się z tego TK, gdyż jego zadaniem jest badanie zgodności ustaw z konstytucją i stanowi on hamulec wobec legislatywy jako ustawodawca negatywy (wg Hansa Kelsena).

– zasada ta dotyczy relacji między centralnymi organami, a nie między władzami centralnymi a władzami poszczególnych federacji, co w Polsce jest wykluczone w art. 3 – Polska jest państwem unitarnym → zakaz nie tylko federacji, ale i ustanawiania autonomii, ale nie wyklucza to powołania samorządu terytorialnego na zasadzie odrębności i względnej niezależności od organów rządowych.

– zasada podziału władz nie odnosi się do władzy lokalnej.

ZASADA SPOŁECZNEJ GOSPODARKI RYNKOWEJ

Art. 20 „Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego państwa.

– społeczna gospodarka rynkowa to pojęcie zaczerpnięte z niemieckiej doktryny, łączące w sobie:

* zasadę gospodarki rynkowej (w aspekcie negatywny – zakaz wprowadzenia socjalistycznej gospodarki planowanej oraz w aspekcie pozytywnym – gospodarka oparta na mechanizmach rynkowych, na które państwo może oddziaływać, ale nie może ich zastępować swoimi decyzjami)

* zasadę państwa socjalnego (nawiązanie do koncepcji tzw. państwa dobrobytu, które oddziaływuje na likwidowanie kryzysów i napięć społecznych z jednej strony poprzez politykę interwencjonalizmu, tj. kontrola bezrobocia, stymulowanie rozwoju itd., a z drugiej strony przez rozbudowę sieci zabezpieczeń społecznych, jak renty, emerytury, systemy zasiłków) → ogólne zobowiązanie państwa do tych działań, a szczegółowe zobowiązania wynikają z art. 20 (poddanie pracy ochronie) jak i z praw socjalnych z art. 67-76.

– wolność działalności gospodarczej – doprecyzowana w art. 22, który dopuszcza jej ograniczenie tylko w drodze ustawy i tylko z ważnego interesu publicznego, a o zachowaniu tych przesłanek rozstrzyga TK.

– własność prywatna – wskazanie na czym opierać się ma system gospodarczy, wykluczenie dominacji własności państwowej. Element ten doprecyzowany jest w art. 64, który min. stanowi, że własność prywatna podlega takiej samej ochronie niezależnie od form własności, a ograniczenia mogą być wprowadzane jedynie w drodze ustawy i o ile nie naruszają istoty tego prawa. Dodatkowo zasada ta kryje w sobie nakaz kontynuowania prywatyzacji, choć nie ustanawia zakazy posiadania przez państwo własności. Własność chronią też inne przepisy, min. art. 21 (min. dotyczący warunków wywłaszczenia).

– Solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych – dają wyraz idei negocjacyjnego załatwiania sporów, wymienionego w art. 59, oraz idei dobra wspólnego (art. 1) w imię którego każdy jest zobowiązany poświęcić interes własny. Sformułowanie „partnerzy społeczni” odnosi się do sporów nad włączeniem do Konstytucji tzw. Komisji Trójstronnej i choć nie została ona uregulowana w Konstytucji (dot. jest ustawa z 2001r.), ale jest to swoisty nakaz dla władz uwzględniania opinii tych partnerów przy rozwiązywaniu spraw dot. socjalnych skutków funkcjonowania gospodarki rynkowej.

Te 4 elementy składają się na całość zasady społecznej gospodarki rynkowej, co potwierdził TK w wyroku z 2001 r. podkreślając ich wzajemnie się równoważący charakter.

Art. 23 wnosi istotną modyfikację do w/w zasady w ustroju rolnictwa, gdyż określa gospodarstwo rodzinne jako podstawę tego ustroju, co zawiera w sobie nakaz dla władzy powstrzymania działań zmierzających do nadmiernej koncentracji własności rolnej i dominacji gospodarstw opartych na pracy najemnej, ale jednocześnie przepis ten nie nakłada obowiązku przeciwdziałania takiej koncentracji, gdyż deklaruje, że nie narusza art. 21 (prawo własności) i 22 (wolność działalności gospodarczej).

ZASADA PRZYRODZONEJ GODNOŚCI CZŁOWIEKA

– Art. 30 i postanowienia Wstępu uznają godność za cechę przyrodzoną i niezbywalną, za źródło wolności i praw jednostki, a władzom państwowym nakazują jej poszanowanie i ochronę, co stawia zasadę godności na równi z innymi zasadami ustroju, a nie tylko jako prawo człowieka;

– zasada ta to nie tylko wyznaczanie wolności i praw człowieka, gdyż cały system unormowań konstytucyjnych ukształtowany jest tak, by zapewnić jak najszerszą realizację tej zasady.