Student Prawa

W nauce prawa ostatnich stu lat wyróżnia się trzy grupy definicji własności.

1. I. Definicje, które istotę własności upatrują we władztwie właściciela;
2. II. Definicje, które istotę własności upatrują w przynależności rzeczy do właściciela;
3. III. Definicje oparte na obu powyższych poglądach.

ad. I – Przedstawicielami tego spojrzenia byli np. Vangerow, Windscheid (Niemcy), Girard (Francja), Perozzi i Arangio-Ruiz (Włochy). Określają oni własność jako „władztwo prawne, nieograniczoną możliwość dysponowania, prawo, w którym wola podmiotu jest decydująca, nieograniczone prawo do władania, pełne i wyłączne prawo, władza pełna i wyłączna, władza przyznająca pełną wolność w działaniu.”

ad. II – Definicje te opierają się na stwierdzeniu, że własność to stosunek prawny, w którym rzecz przynależy danej osobie. Jest to jednak cecha wszelkich praw podmiotowych i jak pisze W. Rozwadowski „niczego nie wyjaśnia i pozostaje zwykłą tautologią”.

ad. III – Jej głównym przedstawicielem jest Arndts (niemiecki pandektysta), według którego „własność to prawo władania rzeczą przysługujące określonej osobie.”

Inny przedstawiciel tego poglądu, Scialoja uważa własność za stosunek prawa prywatnego, na podstawie, którego rzecz należąca do określonej osoby jest całkowicie poddana woli tejże osoby we wszystkim, co nie jest zakazane przez prawo publiczne albo przez prawa innych osób. Wadą tej definicji jest ujęcie własności jako stosunku prawnego między osobą a rzeczą, a nie między właścicielem a osobą trzecią ze względu na rzecz. Ze względu na to, iż stosunek prawny powstaje w momencie naruszenia własności wydaje się niesłuszna definicja Scialoji.

Kolejną definicję w tym nurcie stworzył Ferrini – „własność to prawo na podstawie, którego określona rzecz przysługuje pewnej osobie i jest jej poddana, co najmniej potencjalnie, w sposób uniwersalny”. Zmodyfikowaną wersję tego poglądu przedstawił Bonfante, dla którego „własność to władztwo nad rzeczą, najbardziej ogólne, w działaniu lub jego możliwości”. Błąd tej definicji polegał na zbyt szerokim ujęciu definiensa w ramach, którego mieściło się również posiadanie.

To, co jednak jest wspólne dla wyżej wymienionych romanistów to zaznaczenie istotnych elementów własności, tj. możliwość korzystania z rzeczy i dysponowania nią. W swej definicji wykorzystał to Biondi – „własność to władztwo prawne określonej osoby nad rzeczą materialną, generalne i potencjalnie absolutne.” Jednak i w tej definicji popełniony został błąd nieadekwatności, gdyż w jej ramach mieściła się również emfiteueza.

Schwind natomiast sformułował definicję najszerszą, w której „własność jest prawem najobszerniejszym, mimo istnienia wyjątków, nieograniczonym władztwem prawnym”.

Powyższy podział przedstawiony przez W. Rozwadowskiego wydaje się najczytelniejszy. Dodać należy jeszcze jak te poglądy doktryny przejawiły się w kodyfikacjach XIX i XX wieku.

Kodeks Napoleona definiuje instytucję własności jako „prawo użytkowania i dysponowania rzeczami w sposób absolutny, byleby nie był z nich uczyniony użytek ustawami lub zarządzeniami zabroniony” (art. 544). Taka definicja jest najbliższa poglądom Bartolusa i Hotmana.

Szersze spojrzenie na własność znajdujemy w ABGB (kodeksie austriackim z 1811 r.)

-        „Wszystko to, co należy do kogokolwiek, wszystkie jego rzeczy materialne i niematerialne zwą się jego własnością” (art. 353),

-        „Własność używana za prawo jest upoważnieniem do rozporządzania substancją i pożytkami z rzeczy według upodobania z wyłączeniem od tego innych osób” (art. 354),

-        „Właściciel pełen[1] na mocy prawa swobodnego rozporządzenia swą własnością może według upodobania korzystać ze swej rzeczy lub też wcale jej nie używać, może ją zniszczyć, może przenieść w całości lub w części na inna osobę, albo zrzec się bezwarunkowo wszystkich praw do niej, tzn. porzucić ją” (art. 362).

Skrótowe ujęcie własności zamieszczono w BGB (niemiecki kodeks cywilny) – „Właściciel rzeczy może postąpić z rzeczą według swego upodobania i wyłączyć innych od wszelkiego na nią oddziaływania, o ile nie sprzeciwia się temu ustawa lub sprawa osób trzecich” (art. 903). Według poglądu H. Kupiszewskiego jest to ujęcie najbardziej ogólne i abstrakcyjne, zbliżone do poglądów Windscheida.

[1] w ABGB występowała jeszcze własność podzielona – własność podzielona między kilka podmiotów. Pan zachowywał własność zwierzchnią ziemi, pozostawiając ludności własność podległą (użytkową).