Student Prawa

Upadek cesarstwa zachodniego nie zniweczył przekonania o trwałości i

jedności imperium. Idea ta przetrwała, a nawet ugruntowała się na Wschodzie, w cesarstwie bizantyjskim. Bizancjum było teraz głównym pretendentem do władztwa światowego, a doktrynalną podstawą tych aspiracji stanowiła teza o rzymskości wschodniego cesarstwa. Cesarz bizantyjski nosił tytuł władcy Rzymian i uznawał się za sukcesora światowej władzy Oktawiana i Konstantyna.

Bizancjum było państwem niejednolitym. Potrzeby polityczne wymagały więc integracji. Integrację zaś zapewniały absolutna władza cesarza i ideologia, która łącząc ów konglomerat grup narodów i kultur, uzasadniała cesarski absolutyzm. Ideologią tą był cezaropapizm, bizantyjska doktryna imperialna, która miała zapewnić jedności i potęgę państwa.

Kodyfikacja Justyniana z VI w. określała cesarza jako władcę absolutnego, źródło prawa najwyższego sędziego, najwyższego wykonawcę stanowionego przez siebie prawa oraz naczelnego dowódcę. Ale znacznie bardziej stanowczo aniżeli normy prawne podkreślały cesarski absolutyzm pojęcia z religijnej sfery wyobrażeń. Podstawowym składnikiem tej doktryny było boże namiestnictwo cesarza.

Cesarz – wedle wyobrażeń Bizantyjczyków – był wszechobecny; jego obrazy wisiały w urzędach i kościołach, jego wizerunku figurowały na znakach wojska, na monetach i nakryciach głowy.

Cesarz był głową kościoła, a wspólnotę chrześcijan utożsamiano ze wspólnotą państwową. Wprawdzie najwyższą władzę w kościele sprawowało formalne kolegium pięciu patriarchów ( Rzymu, Aleksandrii, Konstantynopola, Antiochii i Jerozolimy ), ale faktycznie wyższość cesarza nad „pentarchią” była niewątpliwa: to cesarz zwoływał konsylium, on na nim przewodniczył, on też nadawał jego uchwałom wiążącą moc i wymuszał dla nich posłuszeństwo.

Absolutnego władcy Bizancjum nie uważano jednak za despotę czy tyrana. Cechą charakterystyczną teologii politycznej tego imperium było to, że potrafiła ona połączyć ideę samowładztwa z teorią cesarskich obowiązków. Cesarz miał działać dla dobra poddanych, miał im zapewnić sprawiedliwość, podległe mu organy miały działać „zgodnie z wolą bożą i trwogą wobec Boga”.

Władza cesarzy nieraz potykała się o opór poddanych i częstokroć rozpływała w konfliktach o władzę. Ważną tamą dla absolutyzmu cesarza był fakt, że Bizancjum nie utrwaliło zasady dziedziczności tronu.