Student Prawa

W średniowieczu funkcjonował podstawowy podział rzeczy na ruchomości i nieruchomości. Pod szczególną ochroną była ziemia – jako podstawowy środek produkcji.

Wśród nieruchomości wyróżniano dobra dziedziczone (rodowe) oraz dobra nabyte (nadane, kupione).

We wczesnym średniowieczu nie było ścisłego rozgraniczenia między posiadaniem a własnością. Każde władztwo nad rzeczą było rozumiane jako prawo do niej. Istotą posiadania ruchomości było jej faktyczne ”trzymanie”; istotą posiadania nieruchomości było pobieranie z niej pożytków.

Posiadaczami gruntu byli ci, którzy ją uprawiali i zbierali plony (dzierżawca) jak i ci, którzy jedynie pobierali czynsz. Pierwszych nazywano posiadaczami bezpośrednimi, a drugich – pośrednimi.

W ten sposób pojawiła się charakterystyczna dla prawa średniowiecznego cecha, umożliwiająca jednoczesne posiadanie rzeczy przez wiele osób (konstrukcja własności podzielonej).

Odróżnienie własności od posiadania dokonywało się w drodze procesu sądowego. Z czasem

(od XIII w.) wykształciły się pewne środki procesowe dla ochrony posiadania. Stały się one podstawą procesu posesoryjnego, którego celem była tymczasowa ochrona faktu posiadania drogą uproszczonego postępowania sądowego.

Feudalna własność ziemi: w ustroju społeczno-ekonomicznym feudalizmu podstawę stosunków produkcji stanowiła własność pana feudalnego w stosunku do ziemi.

Cechy własności feudalnej:

 feudalna własność ziemi ściśle wiązała się ze stanową strukturą społeczeństwa (monopol szlachty na własność ziemi),

 władztwo o charakterze publiczno-prawnym – właściciel ziemski miał jednocześnie władzę zwierzchnią nad ludnością osiadłą na jego ziemiach. Władza ta obejmowała trzy sfery:

o prawo do renty feudalnej

o zakaz opuszczania przez chłopa gruntu, konieczność zgody na małżeństwo chłopa

o sprawowanie władzy administracyjno-policyjnej i sądowniczej

 własność podzielona co do treści pomiędzy kilka podmiotów (wasal – senior, władztwo bezpośrednie – pośrednie)

 niedziały rodzinne – polegające na utrzymaniu wspólnego władania ziemią przez ojca i synów, bądź pomiędzy braćmi. W razie śmierci uczestnika niedziału jego prawa powiększały majątek wspólny.

 związanie – istnienie licznych ograniczeń i wzajemnych zależności między podmiotami prawa własności.

Św. Tomasz z Akwinu a własność w doktrynie wieków średnich: Kościół początkowo reprezentował kierunek nieprzychylny bogaceniu się jak i własności prywatnej (pochwała ubóstwa). Z biegiem czasu wraz z instytucjonalizowaniem się Kościoła – następowało powiązanie aparatu kościelnego, zwłaszcza wyższej hierarchii kościelnej z wielką własnością ziemską. Przedstawiciele wyższej hierarchii kościelnej (w przeciwieństwie do niższego kleru) wykazywali już pozytywny stosunek do własności.

Wg św. Tomasza z Akwinu własność prywatna jest prawem wynikającym z praw natury (Bóg dał człowiekowi naturalną władzę nad tworami przyrody, pod warunkiem uwzględnienia potrzeb innych członków społeczeństwa. Św. Tomasz z Akwinu powiązał więc naturalne prawa właściciela z naturalnymi obowiązkami względem nie posiadających czy potrzebujących. Uzasadniał ideę mnożenia majątku pod warunkiem by zysk był godziwy.

Nabycie własności: mogło mieć charakter pierwotny (brak poprzednika prawnego – polowanie, rybołówstwo, znalezienie, zawłaszczenie ziemi niczyjej poprzez karczunek i trwałą uprawę gruntu) albo pochodny (przeniesienie własności w drodze umowy kupna-sprzedaży, darowizny, zamiany).