Student Prawa

Tomasz dokonał zracjonalizowania tradycyjnej w kościele teorii o boskim

pochodzeniu władzy państwowej. Władza państwowa pochodzi tylko pośrednio od Stwórcy. Boska jest tylko sama zasada władzy, natomiast każdy konkretny ustrój  tworzą ludzie. Ale to nie znaczy, że zadanie państwa ma im tworzyć warunki potrzebne do zbawienia. Tymi warunkami są przede wszystkim pokój ora porządek czyli hierarchiczna struktura społeczeństwa.

Nierówność jest koniecznym składnikiem każdej doskonałej całości. Hierarchia musi istnieć zawsze i wszędzie. Istnieje ona w niebie ( bo i anioł aniołowi nierówny ). Tomasz widział, że tradycyjny podział społeczeństwa był już w XIII w. anachronizmem. Dlatego tomistyczny obraz społeczeństwa to 1) optimates

( połączeni w jedną grupę najwięksi feudałowie i duchowni oraz świeccy ), 2) populus honorabilis ( ci którzy nie są magnatami, ale posiadają majątek, pozwalający żyć z cudzej pracy ) oraz 3) civilis populus ( ci którzy majątku nie posiadają ). Kryterium stanowe zostało tu zastąpione zróżnicowaniem według majątku.

Pogląd na własność to jeden z najciekawszych składników teorii Tomasza. Jednym z podstawowych celów państwa jest utrzymanie pokoju i „porządku”, przeto nieodzowne jest, aby ten kto już jest właścicielem jakiejś rzeczy, pozostał nim na stałe. Utrzymanie własności prywatnej stanowi konsekwencję prawa natury i stanowi warunek niezbędny o normalnego życia społecznego. Bóg dał człowiekowi naturalną władzę nad swymi tworami, a więc dał mu i prawo przywłaszczenia ich sobie. W każdym stosunku własnościowym wyróżnić należy dwa aspekty: 1) samo posiadanie, czyli władzę posługiwania się rzeczą i korzystanie z niej oraz 2) użytkowanie danej rzeczy. Użytkowanie rzeczy nie oznacza jednak absolutnego nad nią władztwa. Właściciel powinien mieć na uwadze dobro ogólne. Tomasz godził się na osiąganie zysku z handlu, byle ten był społecznie pożyteczny. Dopuszczał też – wbrew kościelnej tradycji – pobieranie odsetek od kapitału.

Hierarchiczna budowa społeczeństwa oraz hierarchia celów ludzkości określały stosunku między jednostką i społeczeństwem a państwem oraz między państwem a kościołem.

Człowiek hołubi w sobie dwa cele, dwie różne natury, stwierdzał Tomasz, jako istota ziemska, jako cząstka społeczeństwa zorganizowanego w państwie podlega on władzy świeckiej. Lojalność i posłuszeństwo wobec tej władzy są zasadą. Ale człowiek to również istota obdarzona nieśmiertelną duszą. Podlega więc Bogu, a bezpośrednio władzy duchowej. Oczywiście celem niebieskie są wyższe od doczesnych; są one ostateczne, podczas gdy tamte tylko cząstkowe, ograniczone. W rezultacie bronił po staremu formuły podporządkowującej państwo kościołowi.

Tomasz opowiadał się za rządem monarchicznym. Tyranem jest nie tylko ten władca, który w sposób nielegalny zdobył władzę; tyran to także ten, który władzy źle używa. Nadużycia władzy państwowej widział Tomasz dwojako: narusza ona zasady prawa bożego i naturalnego albo przestrzegając ich narusza konstytucję państwa. W zależności od rodzaju przestępstwa różne mogą być formy reakcji poddanych. W pierwszym przypadku poddani nie tylko są zwolnieni od lojalności obywatelskiej, ale wręcz mają obowiązek wypowiedzieć tyranowi posłuszeństwo. W drugim przypadku sprawa jest bardziej skomplikowana. Niekiedy lepiej znosić tyranię, gdyż skutki powstania przeciwko niej mogłyby się okazać gorsze od niej samej. Tyrania to przecież zazwyczaj kara boża za grzechy poddanych. Przed wystąpieniem przeciwko władcy naruszającemu konstytucję państwa trzeba uzyskać pewność, że ustanowienie złego władcy nie leżało w planach Opatrzności. Rozstrzygnięcie tego dylematu przekracza możliwość zwykłych śmiertelników, leży ono w kompetencji duchowieństwa.

Mimo całej elastyczności formuł Tomasz nie pozostawiał swym czytelnikom i słuchaczom żadnych złudzeń co do prymatu Kościoła i papieża w państwie. Papież mógł kontrolować władze świeckie i interweniować w sferę polityki. Papież bowiem – stwierdzał Tomasz – połączył na szczycie hierarchii najwyższą władzę doczesną z najwyższą władzą duchowną. Inna sprawa, że papież zachowuje wstrzemięźliwość i nie zawsze wtrąca się do spraw państwowych .

Organizacja państwowa jest obowiązana do aktywnej walki z tymi, którzy tym zadaniom stają na przeszkodzie tzn. heretykami i wolnomyślicielami. Z  wielką otwartością uzasadniał Tomasz działalność inkwizycji i politykę siły w stosunku do kacerzy. Więc państwo ma wywierać nacisk na ludzi, by myśleli dobrze, a nie tylko czuwać nad tym, by nie czynili źle.