Student Prawa

Za twórcę nowożytnej szkoły prawa natury jest uznawany holenderski prawnik, dyplomata i filozof Huig de Groot , zwany Grocjuszem 1583 – 1645. Główne zasady swej doktryny wyłożył w dwóch pracach: Mare liberum ( Wolność mórz 1609 ) oraz De iure belli ac pacis 9 O prawie wojny i pokoju 1625 ).

Poglądy Grocjusza ukształtowały się w ścisłym związku z walką, jaką holenderskie  mieszczaństwo prowadziło o prawa gospodarcze i polityczne. Grocjusz wyobrażał sobie, że mogą oni je osiągnąć pod patronatem silnego władcy. Reprezentował on przedostatnie pokolenie pisarzy mieszczańskich, którzy gotowi byli poprzeć absolutyzm królewski. Cele polityczne swej doktryny formułował jednak ostrożnie, nie  wykluczając również innych rozwiązań ustrojowych. Zasługi Grocjusza polegały przede wszystkim na nowym spojrzeniu na prawo natury oraz na gruncie burżuazyjnego systemu prawa. Grocjusz sam był związany z bogatym kupiectwem i potrzeby swojej klasy doskonale wyczuwał.

Prawo natury jest – wedle Grocjusza – nakazem prawego rozumu, wskazującym, że pewien czyn wskutek samej zgodności z naturą rozumną ma cech konieczności. Znaczy to, że jest ono w pełni zracjonalizowane i związane z niezmienną naturą człowieka. Nakazy i zakazy prawa natury wynikają stąd, że pewne działania są dobre lub złe same przez się, a nie dlatego, że za takie ogłosił je Bóg w swoim objawieniu. W związku z tym do poznania zasad prawa natury można dojść tylko przez badanie społecznej natury człowieka. Cechą niezmienionej natury ludzkiej jest przede wszystkim popęd społeczny. Człowiek ma naturalny pociąg do łączenia się z innymi ludźmi, celem rozumnego z zgodnego współżycia. Co więcej człowiek obok ślepego instynktu towarzyskiego ma rozeznanie wartości społecznych, a to pozwala mu ocenić jakie działania zgadzają się lub nie zgadzają z jego społeczną naturą i w związku z tym, jakie powinien działania popierać, a jakie potępiać. Prawa natury to wartości samoistne, autonomiczne: podobnie jak prawa matematyki są one uniwersalne i  ponadczasowe.

Grocjusz wymieniał cztery zasady prawa natury: 1) obowiązek nie naruszania cudzej własności, 2) obowiązek wynagradzania szkód ( dokonanie zwrotu, jeśli mamy co cudzego, wraz z zyskiem, który osiągnęliśmy ), 3) obowiązek dotrzymywania umów ( pacta sunt servanda ) oraz 4) obowiązek ponoszenia kary za popełnione przestępstwa. Treść tych zasad nie miała bynajmniej charakteru uniwersalnego, ponadformacyjnego: wyrażała interesy holenderskiej burżuazji, szczególnie zainteresowanej w umocnieniu własności, bezpieczeństwa i pewności obrotu. Promieszczański charakter prawa natury potwierdzało rozciągnięcie go na dziedzinę stosunków międzynarodowych. W dziele Wolność mórz Grocjusz z naciskiem podkreślał, że wszystkim państwom przysługuje równe prawo do korzystania z morza. Twierdził, że wojnę można sprawiedliwie prowadzić tylko w obronie zagrożonych praw natury. Wojna była zawsze ostatecznym środkiem zapewnienia sobie egzystencji tych praw, głosił konieczność ludzkiego traktowania przeciwników, oszczędzania kobiet i dzieci. Równocześnie jednak godził się z istnieniem niewolnictwa i kategorycznie protestował przeciwko zasadzie równouprawnienia na arenie międzynarodowej.

Nie ma ustrojów idealnych. Wybór ustroju należy do ludu, ale nie może to oznaczać, że do ludu zawsze i na trwałe należy suwerenność . lud może bowiem jej się zrzec: zwierzchność polityczna podobnie jak własność może być przedmiotem obrotu. Jeżeli lub w umowie przekazał pełnię władzy jednostce, to absolutyzm jest formą legalną, a lud zobowiązany jest dotrzymać warunków umowy ( pacta sunt servanda )m nawet gdyby żałował, że zrzekł się suwerenności. Władzę można nabyć także w drodze podboju. Wystąpić przeciwko władzy można tylko w przypadku łamania przezeń warunków umowy. Obrona absolutystycznej formy rządów nie była u Grocjusza – jak widać – totalna. Niemniej właśnie absolutyzm monarchy był tym ustrojem, który budził u niego najwięcej sympatii.

Koncepcja ta była indywidualistyczna, wyrażała światopogląd siedemnastowiecznego mieszczaństwa, domagającego się ochrony swego stanu posiadania, gwarancji dla swobody handlu i produkcji oraz zniesienia nierówności politycznej.