Student Prawa

Przeniesienie zasad materializmu i materialistycznej metody dialektycznej na

badanie życia społecznego i realnych procesów społeczno – historycznych określono mianem materializmu historycznego.

Twórcy marksizmu wychodzili więc z założenia, że źródeł kształtowania się

idei społecznych, poglądów prywatnych, teorii politycznych oraz instytucji należy szukać w materialnych warunkach życia społecznego. W systemie materialnych warunków bytu czynnikiem decydującym o strukturze i rozwoju społeczeństwa jest sposób produkcji dóbr materialnych. Jak jest sposób produkcji w danym społeczeństwie, takie jest również samo społeczeństwo, jego struktura, takie są istniejące w tym społeczeństwie klasy, idee, poglądy i instytucje. Dlaczego jednak zmiana sposobu produkcji warunkuje zmianę całego ustroju społecznego? Jakie są przyczyny zmian rozwoju samej produkcji społecznej? Wreszcie jakie są prawa rozwoju sił wytwórczych i stosunków produkcji?

W odpowiedzi na te pytania Marks i Engels stwierdzali, że produkcja

społeczna stale ulega zmianom. Jej rozwój stanowi podstawę rozwoju społeczeństwa i musi prowadzić do zmiany całego ustroju społecznego. Zmiana zaś sił wytwórczych rozpoczyna się od zmiany narzędzi pracy. Rozwój sił wytwórczych wywołują nieuchronne zmiany w stosunkach produkcji. Z kolei nowe stosunki produkcji są główną i decydującą dźwignią rozwoju sił wytwórczych. Konflikt między nowymi siłami wytwórczymi a przestarzałymi stosunkami produkcji stanowi ekonomiczne podłoże rewolucji społecznych. Konieczna zgodność stosunków produkcji z charakterem sił wytwórczych jest więc podstawowym prawem ekonomicznym społeczeństwa. Prawo rozwoju sił wytwórczych i stosunków produkcji – oto klucz otwierający możliwość zrozumienia całej mechaniki rozwoju społecznego. Stąd naczelnym zadaniem nauki o społeczeństwie – stwierdzał Marks – jest zbadanie rządzących nim praw ekonomicznych.

Jaką jednak rolę odgrywają stosunki ekonomiczne jako baza społeczeństwa. Stwierdzali tam, że umysłowy i polityczny rozwój społeczeństwa jest określony przez jego ustrój ekonomiczny, że wraz ze zmianą ustroju ekonomicznego i form własności zmienia się również świadomość ludzi, ich idee społeczne, poglądy, instytucje polityczne i ustrój państwowy. W przedmowie do Przyczynku do krytyki ekonomii politycznej dał zwięzły wykład na temat bazy i nadbudowy oraz ich wzajemnego stosunku, wykazując, że całokształt stosunków produkcji, odpowiadający określonemu szczeblowi sił wytwórczych stanowi ekonomiczną strukturę społeczeństwa, realną bazę, na której się wznosi nadbudowa prawna i polityczna, a której odpowiadają określone formy świadomości społecznej. Wyróżniał więc Marks trzy sfery życia społecznego: bazę, nadbudowę i formy świadomości społecznej. Zatem Marksowi nieobca była myśl, że polityczno – prawna nadbudowa nie jest czymś biernym, ale że może również kształtować przemiany w bazie. Stosunek różnych sfer życia społecznego do siebie nie stanowił dla twórców „socjalizmu naukowego” stosunku jednostronnego zdeterminowania nadbudowy i świadomości przez bazę; był to stosunek oparty na wzajemnym wpływie i przenikaniu się , dający wielkie szanse realnej aktywności również rozmaitym formom świadomości społecznej.