Student Prawa

Istotną cechą suwerenności władzy ludu jest jej niezbywalność.

Zwierzchnictwo ludu to wykonywanie woli powszechnej i nieodzowny warunek jej faktycznej realizacji. Wola powszechna zależy od zachowania wolności. Wolność jest niezbywalna, przeto niepodobna zrzec się także środków gwarantujących jej  rzeczywiste utrzymanie.

Tkwiła u Rousseau głęboko zakorzeniona tęsknota do demokracji bezpośredniej. Suwerenność ludu jest też niepodzielna. Rousseau odrzucał monteskiuszowski podział władz w państwie i występował przeciwko przedstawicielom szkoły prawa natury, głoszącym tezę o częściach składowych suwerenności. Wola powszechna nie może się odnosić do obiektu szczegółowego – każda ustawa powinna traktować obywateli zawsze jako członków całości; to jest gwarancją realizowania woli powszechnej.

Istotną treścią suwerenności ludu jest jego wyłączność prawodawcza. Ustawa wyraża wole powszechną, stąd też tracą ważność, jeśli nie ustanowił ich lud we własnej osobie. Tylko wtedy bowiem lud zachowuje swoją wolność, jeżeli słucha jedynie samego siebie.

Inną istotną cechą suwerenności jest kontrolowanie rządu, powoływanego do wykonywania tych praw, które ustanowił suwerenny rząd. Rząd może mieć różną formę: monarchiczną, arystokratyczną lub demokratyczną

Rząd demokratyczny zakłada, że wszyscy powinni nie tylko tworzyć prawo, ale również je wykonywać. Jest to wielką zaletą, bo ten, kto tworzy ustawę, najlepiej wie, jak ją należy wykonać i tłumaczyć. Zaleta ta zawiera zarazem słabość, bo oznacza rząd bez rządu, czyli chaos, a w następstwie niebezpieczeństwo prymatu interesów partykularnych czy zgoła prywatny nad interesom społecznym. Najważniejsze jednak, że porządek demokratyczny zakłada równość ekonomiczną obywateli, co jest nierealne.

Ewidentne słabości zdradza także ustrój monarchiczny. Jest on często nie do pogodzenia z zasadą zwierzchnictwa narodu, przede wszystkim dlatego, że królowie dążą do absolutyzmu, a własny interes przedkładają nad interes społeczny. Drugą dotkliwą wadą monarchii jest brak ciągłości rządu. Bezkrólewia rodzą wielkie niebezpieczeństwa dla kraju i zagrożenie dla obywatelskich cnót ( prędzej czy później wszystko pod takimi rządami staje się sprzedajnym i spokój z którego korzystają za panowania króla, gorszym jest niż nieład bezkrólewia ). Rousseau krytykował zasadę dziedziczności tronu. Prawda, że dziedziczność zmniejsza rozmiar intryg w okresie bezkrólewia, ale z drugiej strony jeszcze bardziej podważa stabilność rządu, w tym mianowicie sensie, że każdy panujący prowadzi własną politykę, z której w dodatku nie musi zdawać sobie sprawy. Gorzej dziedziczenie urzędu monarszego naraża lud na panowanie potworów i głupców. Rousseau nader krytycznie oceniał intelektualne i duchowe walory monarchów. Stwierdzał on m.in. Wada zasadnicza i nieunikniona, która zawsze będzie stawała rząd monarchiczny niżej od republikańskiego, polega na tym, że w tym ostatnim opinia publiczna prawie zawsze wynosi na pierwsze urzędy ludzi oświeconych i zdolnych, którzy sprawują je z honorem. Natomiast w monarchii wypływają najczęściej mali warcholi, małe szelmy, mali intryganci, którym niewielkie zdolności pozwalają dojść do wielkich stanowisk, lecz zarazem potem dążą do okazania ogółowi ich niezdolności. Lud znacznie rzadziej od księcia myli się w wyborze: człowiek prawdziwie zasłużony spotyka się w ministerstwie niemal tak samo rzadko, jak głupiec na czele rządu republikańskiego. W państwie monarchistycznym dystans między suwerenem a rządem jest największy i lud najbardziej ugina się pod ciężarem podatków. Wynika to  z tego – konkludował Rousseau – że monarchia może być formą odpowiedzią co najwyżej dla krajów zamożnych.

Od rządu monarchistycznego znacznie lepszy jest rząd arystokratyczny. Rousseau nie miał tu na myśli rządu dziedzicznej grupy, lecz mądre rządzenie najlepszych, pochodzących z wyboru suwerennego ludu. Perspektywę rządu mądrych łączył z nadzieją na umiarkowanie u bogatych i zadowolenie u biednych.

Ogólnie jednak Rousseau nie miał jasnego programu ustroju rządu. Nie kruszył kopii o żaden w sposób kategoryczny. Bo też i nie to było dlań najważniejsze, kto będzie wykonywał wolę suwerena. Ważne było to, by on to rzeczywiście czynił. Każda władza jest tylko urzędnikiem ludu. Lud może każdą stanowić i oddalić kiedy chce. Autor mocno podkreślał, że ustanowienie rządu nie ma charakteru umowy, która by lub zobowiązywała na trwałe. Jest to zwykła ustawa, którą suweren może w każdej chwili zmienić.