Student Prawa

Pierwotny człowiek nie czuł potrzeby życia społecznego; żył w izolacji i bez trudu zaspokajał swe skromne wymagania. Stan natury był stanem pokoju i harmonii. Dlaczego więc człowiek zaczął się

skupiać w gromady, rezygnując ze swego szczęścia. Wielkie znaczenie miały klęski elementarne, pożary lasów, wylewy rzek, trzęsienia ziemi. Zmuszały one jednostkę do łączenia się z innymi dla naprawienia szkód i zapobiegania im. Powstała rodzina, która rozszerzyła krąg ludzkich namiętności, skomplikował je. Rodzina zrodziła uczucia miłości, próżności, zawiści; wszystko to na zgubę niewinności i szczęścia. Potem rozwój cywilizacji postępował już szybciej naprzód; człowiek nauczył się krzesać ogień, za pomocą coraz to doskonalszych narzędzi rozwinął myślistwo i rybołówstwo; coraz lepiej zapewniał sobie środki egzystencji. To jednak zapowiadało już przyszłe nieszczęścia; człowiek  stawał się amatorem wygody, wyzbywał się hartu duszy i ciała, a równocześnie zabiegał coraz ambitniej o polepszenie swej sytuacji.  Decydujące okazały się tu rozwój metalurgii i rolnictwa. Żelazo i zboże stały się promotorami cywilizacji i wszystkich jej późniejszych konsekwencji. Najważniejszą z nich była własność prywatna, która dała początek pierwszej epoce nierówności, podziałowi na bogatych i biednych. Własność utorowała rację bytu konfliktom i najstraszliwszemu stanowi wojny. Tak więc Rousseau dochodził do podobnej oceny ludzi jak wcześniej Hobbes, tyle, że dla niego stan wojny nie był pierwotnym obrazem pierwotnym obrazem naturalnego społeczeństwa, lecz stanem wtórnym, następstwem rozwoju form życia społecznego. Wielką zasługą Rousseau było to, że zwrócił uwagę na związek między rozwojem społecznym a postępem gospodarczym oraz na wielkie znaczenie prywatnej własności w kształtowaniu się społeczeństwa.

Powstanie prywatnej własności oraz jego płód – najstraszliwszy zamęt, prowadziłby w rezultacie do utworzenia społeczności politycznej, w której siły wszystkich zespoliły się w jedną władzę polityczną. Powstało państwo. Państwo było rezultatem paktu zrzeszenia, który miał słabych zabezpieczać przed uciskiem, ambitnych powściągnąć. Ale bogacze rychło oszukali lud, umowa wcześnie okazała się zbyt słaba, dawał się odczuć brak energicznego przywódcy, który by wykonywał wole ogółu. Zdecydowano się złożyć w ręce poszczególnych jednostek niebezpieczny depozyt władzy publicznej i polecono urzędom pieczę nad wykonywania uchwały ogółu. Rozwiązanie okazało się fatalne w skutkach: umowa zrzeszenia usankcjonowała rządy despotyczne oraz wydatnie pogłębiła nierówność w społeczeństwie. Despotyzm był niewątpliwie gorszy o stanu naturalnego.

UMOWA SPOŁECZNA. Autor nadał jej charakter konstrukcji idealnej, wzorca, który mógłby być podstawą prawidłowego zorganizowania społeczeństwa i aparatu państwowego. Szukał zatem takiej formuły umowy, która byłaby zgodna z ludzkim poczuciem sprawiedliwości. Rousseau ostro krytykował szkołę prawa natury z Grocjuszem i Hobbesem na czele, uznając, że umowa prowadziła do oddania się ludu w niewolę, albo że zakładała dobrowolne zrzeczenie się wolności w zamian za obietnicę spokoju i bezpieczeństwa. Takie przypuszczenie jest niedorzeczne stwierdzał autor. Nie może być umowy, która daje korzyści tylko jednej stronie. Jest nonsensem podejrzewać lud, że dobrowolnie zrzekł się swych praw na rzecz jednostki lub jakiegoś innego ciała zbiorowego. Umowa przynosząca uszczerbek jednostce czy ludowi byłaby sprzeczna z naturą/

Treścią umowy społecznej, którą jednostki zawierają ze wszystkimi jest zupełne oddalenie się człowieka ze wszystkimi jego uprawnieniami całej społeczności; kiedy bowiem każdy oddaje się całkowicie, to wszyscy mają równą sytuację, a kiedy sytuacja jest równa; nikt nie ma interesu, aby uczynić ją uciążliwą dla innych. Istotą umowy jest zatem wolność wszystkich ludzi, jako podstawa wszelkiej wolności.

Konstrukcja ta jest na wskroś egalitarna; umowa dotyczy wszystkich i wszystkich wiąże jednakowo. Człowiek oddaje wszystkim swe przywileje i dobra, ale otrzymuje je z powrotem w postaci chronionej przez prawo. Treścią umowy społecznej jest bowiem podkreślenie zasady suwerenności ludu.