Student Prawa

Pierwotną formą zawierania małżeństwa było porwanie kobiety przez mężczyznę. Z czasem zwyczaj porywania przekształcił się w kupno żony – w drodze umowy między rodami mężczyzny i kobiety. W następstwie takiej umowy następowało oddanie narzeczonej z zachowaniem pewnych symbolicznych formalności i przejęcie jej w posiadanie przez mężczyznę, który był zobowiązany wręczyć rodowi kobiety dary. Z dalszym upływem czasu kupno żony przerodziło się w kupno władzy nad kobietą od ojca.

Zawarcie małżeństwa było więc we wczesnym średniowieczu aktem świeckim. Początkowo jednolity akt przeniesienia władzy nad kobietą rozpadł na dwa stadia: Zmówiny i zdawiny.

Zmówiny – wstępna umowa ślubna, regulująca warunki i termin zawarcia małżeństwa z którą wiązało się uiszczenie przez narzeczonego opiekunowi niewiasty ceny kupna (lub zadatku) – w zamian za obietnicę dokonania w określonym czasie zdawin.

Zdawiny – uroczysta czynność prawna, której treścią było zawarcie małżeństwa (ślub). Zdawinom towarzyszyły zazwyczaj przenosiny (przeniesienie panny młodej do domu męża) oraz pokładziny, będące aktem dopełnienia małżeństwa. Początkowo wola kobiety nie była uwzględniania przy zawarciu małżeństwa, z czasem jednak stała się niezbędnym warunkiem umowy małżeńskiej.

Z czasem kościół zaczął wkraczać w sprawy małżeństwa, ale kościelna forma zawarcia aktu małżeństwa przyjmowała się bardzo powoli. Oddziaływanie Kościoła początkowo wyrażało się w zwyczaju błogosławienia przez kapłana już zawartego małżeństwa.

Zawieranie małżeństw w obliczu kościoła – zgodnie z prawem kanonicznym – przyjmowało się stopniowo od końca XI w. (w Polsce u schyłku XII w.), zwłaszcza w wyższych warstwach społecznych, ale nie miało wpływu na ważność małżeństw umownych.

Generalnie mówiąc, aż do Soboru Trydenckiego (1544-1563) Kościół nie wymagał określonej formy zawarcia małżeństwa – decydowała zgodna wola stron.

Najwcześniejszym przejawem wpływu Kościoła na sprawy małżeńskie było sformułowanie przez prawo kanoniczne tzw. przeszkód małżeńskich (zrywające oraz wzbraniające – przeszkody pokrewieństwa, wiary, wieku, różnica pochodzenia, różnica stanu.)

Rozwiązanie małżeństwa – następowało na skutek śmierci jednego z małżonków; za obopólną zgodą, lub jednostronnie (z powodów określonych w prawie – np. cudzołóstwo żony). Rozwód następował przez proste oddalenie żony z domu. Natomiast porzucenie żony bez ważnego powodu pociągało za sobą obowiązek zapłaty określonej sumy na rzecz żony i jej krewnych.

Wraz ze wzrostem wpływu Kościoła na sprawy małżeńskie – zwiększyły się wpływy na sprawę rozwiązywania małżeństw. Kościół wprowadzał zakaz ponownego małżeństwa za życia drugiego z małżonków, a z czasem zasadę nierozerwalności małżeństwa.

Stosunki osobiste między małżonkami w prawie średniowiecznym ukształtowały się pod znakiem dominacji męża. W czasie trwania małżeństwa kobieta znajdowała się pod władzą i opieką męża, który miał prawo do jej wierności, posłuszeństwa a także do cielesnego karania. W stanach uprzywilejowanych pozycja kobiety była nieco lepsza ( prawo klucza, możliwość posiadania własnych źródeł dochodu).

Prawo małżeńskie osobowe było tą dziedziną, w której wpływ Kościoła zaznaczył się najsilniej. W XIII w. sprawy małżeńskie podlegały już powszechnie sądom duchownym i regulowane były przepisami prawa kanonicznego.