Student Prawa

Aż po rok 1914  właśnie poglądy na to, czym jest naród i jakim on być

powinien, stawały w polskiej doktrynie na pierwszym planie.

Po roku 1864 nastąpiło – jak wiadomo – ostateczne przynajmniej w sensie

Formalnym włączenie w naród mas chłopskich i robotniczych. Powstawały natomiast przesłanki dla uznania, że naród polski to naród ludzi pracy, naród burżuazyjny.

Burżuazyjne pojęcie narodu zrodziło się na gruncie ideologii pozytywistycznej. Wyrażały je słowa jednego z najwybitniejszych jej przedstawicieli Aleksandra Świętochowskiego. Twierdził, że naród w ideologii polskiego pozytywizmu to przedsiębiorstwo wzorowane na przedsiębiorstwie kapitalistycznym; naród żyje i rozwija się wtedy, kiedy to przedsiębiorstwo przynosi mu zysk, a także wtedy, kiedy straty ponosi konkurent na rynku – czyli inne przedsiębiorstwo – naród.

Znamiennym dla klimatu, w jakim toczyła się dyskusja polityczna u schyłku XIX stulecia, było stanowisko polskich konserwatystów. Konserwatyści chętnie określali naród jako indywidualność historyczno – polityczną. Znaczy to, że widzieli w nim organizm powstały historycznie, że jako jego signum specifieum traktowali terytorium i państwo, jakie na tym terytorium istniało i istnieje. Prawda: u konserwatystów galicejskich w pierwszym rzędzie – nie ma już twierdzenia, że naród polski składa się wyłącznie ze szlachty; ale trwa przekonanie o tym, że szlachta jest jego ważną częścią składową. Czołową warstwą narodu jest warstwa ludzi znakomitych pracą, inteligencją, majątkiem, arystokracją ducha, arystokracją rozumu, arystokracją wiedzy; czyli: władczą siłę narodu stanowią połączone siły szczytów ziemiaństwa, burżuazji, intelektualistów. Uwagę zwraca to, że na ogół konserwatyści pomijali w swych rozważaniach problem chłopski; nie wyobrażali sobie, by chłopi mogli być elementem współkierującym narodem, odpowiedzialnym w sposób uświadomiony za jego losy.

Zarówno u galicyjskich stańczyków, jak i u ideologów pracy organicznej w Królestwie chłop miał najpierw dojrzewać pod kierownictwem warstw bardziej oświeconych.

Charakterystycznym składnikiem konserwatywnej myśli narodowej była idea skrajnego integralnego nacjonalizmu. Wywodzono go z ‘teorii rodów”, przedstawiano w ramach konstrukcji szczepów ludowych. Na ziemiach historycznie polskich – twierdzono – istnieje tylko jeden naród: naród polski. Powstał on na drodze połączonych rodów: polskiego, ruskiego, litewskiego i innych. Ukraińcy, Rusini, Litwini to narody nie historyczne, niezdolne do samoistnego bytu politycznego. Trzeba zatem doprowadzić do sfederalizowania tych pozbawionych przeszłości politycznej narodów w jednym organizmie państwowym, w jednym narodzie politycznym.