Student Prawa

Kołłątaj. Najwybitniejszym teoretykiem obozu reform był ksiądz Hugo Kołłątaj ( 1750 – 1812 ). Modelem kołłątajowskiego państwa była dziedziczna monarchii konstytucyjnej. Chciał władzy dalekiej od absolutyzmu, ale wystarczająco sprawniej; by zapobiec anarchię – tak oligarchicznej, jak i demokratycznej.  W demokracji zresztą nie gustował, wydarzenia towarzyszące rewolucji francuskiej zniechęciły go do wygórowanego ludowładztwa. Naczelnym organem władzy państwowej miał być sejm ( jako prawna zwierzchność najwyższego nad całym rządem dozoru ), zaś zasadą działania machiny państwowej – wzorowana na Locke’u i Monteskiuszu – równowaga organów. Pełnię praw politycznych przyznawał posesjonatom szlacheckim i mieszczańskim. Golotę eliminował od wpływu  na rządy. Bazą społeczną nowego państwa byłyby sprzymierzone siły szlachecko – mieszczańskie; ich też interesy reprezentowałoby państwo. Chłop miał być wolny, a jego status prawny upodobniony do sytuacji kapitalistycznej dzierżawcy.

Kołłątaj wystąpił z ostrą krytyką wolności feudalnej jako poddanej przywilejom, łaskom, oswobodzeniom, monopolom. Uznał za prawo przyrodzone równe i powszechne prawo do nabywania rzeczy. Wskazywał na prace jako jedyne dopuszczalne kryterium dorabiania się majątku. Pisał o równości jako równości wobec prawa, a także praw przyrodzonych. Prawa przyrodzone jednostki – stwierdzał są wcześniejsze od państwa i prawa pozytywnego; ludzie je znali nim prawodawcy napełnili księgi swymi ustawami. Państwo zatem powinno tych praw strzec, są one bowiem fundamentem społeczności rządnej. Przyznawał, choć niechętnie, że przeciwko takiej władzy, która narusza prawa przyrodzone,  społeczeństwo może wystąpić czynnie.