Student Prawa

Pierwszy poważniejszy projekt reformy ustroju napisał Stanisław Karwicki.

Karwicki odrzucał powszechne przekonanie, że państwo polskie jest tworem doskonałym .Główną przyczynę zła widział we wzajemnym paraliżowaniu się trzech stanów politycznych państwa – króla, magnaterii i szlachty. Równowaga ich – twierdził – rodzi nieustanne konflikty i jest nie do utrzymania na dalszą metę. Karwicki oczywiście nie dopuszczał myśli o wzmocnieniu władzy króla. Absolutyzm nie daje się pogodzić z wolnością, dlatego władzę korony należy jeszcze bardziej ograniczyć, w szczególności przed odebraniem jej prawa rozdawania urzędów. Równocześnie jednak Karwicki proponował ograniczenie roli możnowładctwa. Rzucił myśl, że z prawdziwej złotej wolności będzie mogła  szlachta korzystać dopiero pod rządami zreformowanego sejmu, który byłby suwerenem w państwie. Reforma sejmu miała polegać na zapewnieniu mu maximum sprawności działania. Żądał więc Karwicki ograniczenia liberum veto, ułożenia nowego regulaminu obrad oraz – jako pierwszy w Polsce – opowiedział się za koncepcją sejmu gotowego, obradującego tak długo, jak długo tego wymagała sytuacja. Zawierał postulat ograniczenia praw politycznych szlachty – goloty oraz usprawnienia administracji w okresie bezkrólewia.

Drugi projekt reformy napisał Stanisław Szczuka. Szczuka żądał odebranie magnatom dzierżaw królewskich i przeznaczenie dochodów z nich na potrzeby państwa. Widział w realizacji tej idei szansę obalenia ekonomicznej i politycznej przewagi magnatów, możliwość odrestaurowania autentycznej demokracji szlacheckiej oraz nadzieję na przezwyciężenie ostrego kryzysu finansowego. Dopuszczał on możliwość opodatkowania dóbr dziedzicznych szlachty. Opowiadał się za dalszą decentralizacją skarbu i snuł absurdalne plany ekspansywnej wojny z Turcją i wskrzeszenia mocarstwowości Polski jako przedmurza chrześcijaństwa.

Największym osiągnięciem był traktat Stanisława Leszczyńskiego Głos wolny wolność ubezpieczający. Leszczyński wyraźnie nawiązywał do pomysłów Karwickiego, szedł jednak dalej i szerzej uwzględniając w pewnym stopniu także konieczność reform społecznych i gospodarczych. Leszczyński uważał, że nieodzowna jest reforma stosunków agrarnych. Anachroniczne formy ucisku w stosunku do chłopa są sprzeczne z interesem szlachty i jej państwa, a takie stanowią groźne niebezpieczeństwo dla wolności. Zalecał więc Leszczyński zrezygnowanie z pańszczyzny i proponował czynsz jako formę renty korzystną dla obu stron.

Leszczyński przyłączał się do poglądu Karwickiego, że Rzeczpospolita przestała być ostoją wolności. Tradycyjna wolność jest nieporządana, nie ma ona nic wspólnego z prawdziwą, istotnie złotą, która powinna polegać na podporządkowywaniu prywaty i partykularnych interesów doboru państwa jako całości. Aby to osiągnąć, należy poddać się terapii, stopniowej, ale konsekwentnej ). Głową państwa, organem, pod przewodem którego miały działać wszystkie ogniwa władzy i administracji państwowej, pozostałby nadal monarcha. Ale władza królewska wymaga ocerklowania, jak to już proponował Karwicki. Rola króla miała ograniczyć się do kierowania administracją, przy czym odpowiedzialność za politykę rządową ciążyłaby na ministrach, którzy odpowiadaliby przed sejmem. Leszczyński odrzucał zasadę dożywotności i jednoosobowości urzędów centralnych. Kandydaci na urzędy, podobnie jak posłowie na sejm walny, wybierani byliby na sejmikach większością głosów. Władza najwyższa zostać miała przy sejmie. To był najsłabszy punkt programu Leszczyńskiego.: autor nie zdobył się na zdecydowanie odrzucenie zasady jednogłośności przy podejmowaniu uchwał. Ograniczał tylko liberum veto tak, by nie prowadziło ono do zrywania obrad. Pragnął też złagodzić ujemne skutki wolnej elekcji trybem viritim o proponował by elekcji króla dokonywał sejm w podwójnym składzie posłów.

W ostatnich latach panowania Augusta III w Polsce ukazywać zaczęły się kolejno poszczególne tomy traktatu pijara Stanisława Konarskiego pt. O skutecznym rad sposobie ( 1761 – 1763 ). Dzieło to pozostawało w ścisłym związku z próbami reform podejmowanych przez „familię” Czartoryskich.

Konarski nie dorównywał Leszczyńskiemu programem reformy stosunków społecznych, natomiast przewyższał go konsekwencją w ogłoszeniu idei reformy ustroju politycznego Rzeczpospolitej. Za zasadniczy brak ustroju uznał on wadliwą organizację sejmu. Jako jedyny z Polaków czasów saskich odrzucił zasadę liberum veto. Stwierdził, że zasada jednomyślności i zrywania sejmów bez podejmowania uchwał nie mają żadnych podstaw w sprawie i stanowią rezultat utrwalenia się w praktyce parlamentarnej Polski zgubnych precedensów, leżących w interesie wrogów Rzeczpospolitej. Konarski widział w zreformowanym, podejmującym uchwały większością głosów sejmie centralnym i w pełni suwerenny organ państwa, mający służyć całemu stanowi szlacheckiemu. Uwalniał izbę poselską od magnackich klientów, jakimi byli szlachta – nieposesjonaci. Opowiadał się za pełną „gotowością” sejmu. Decydującą rolę prawodawczą przyznawał izbie poselskiej ( senat mógłby uchwałę odrzucić tylko kwalifikowaną większością głosów ). Przewaga magnaterii miała zniknąć także w aparacie administracyjnym, w którym najwyższą byłaby rada rezydentów, składająca się z króla jako przewodniczącego oraz deputowanych pochodzących z wyboru izby poselskiej.