Student Prawa

W Rzymie obowiązywała zasada personalności prawa, co powodowało niechętne dawanie obywatelstwa.

Obywatelem rzymskim stawało się poprzez urodzenie z iustum matrimonium. Dziecko pozamałżeńskie nabywało obywatelstwo, jeśli miała je matka w chwili urodzenia dziecka. Także wyzwoleniec formalny stawał się obywatelem, a wyzwoleniec nieformalny mógł stać się obywatelem po spełnieniu określonych warunków. Latyni (mieszkańcy Latium, zwani Latini prisci, veteres) dostawali obywatelstwo przez samo osiedlenie się w Rzymie.

Obywatelstwo nadawały w IV-III w p.n.e. zgromadzenia ludowe całym grupom bądź ludom zawsze w formie uchwalenia odrębnej ustawy. Nadania indywidualne dostawały osoby za bohaterskie czyny. Czasem uprawnienie do nadania obywatelstwa zgromadzenia delegowały na wodzów, senat lub triumwirów. W czasach cesarstwa obywatelstwo nadawał cesarz.

Lex Iulia et Plautia Papiria (90-89 r p.n.e.) uchwalona po tzw. wojnie ze sprzymierzeńcami, którzy domagali się nadania obywatelstwa rzymskiego. Wszyscy, którzy złożyli broń w ciągu 60 dni zostali obywatelami rzymskimi. Spis ludności dokonany w 86 r p.n.e. wykazał że było 463 tyś. cives Romani.

Constitutio Antoniniana (212 r n.e.) – cesarz Karakala zrównał wszystkich mieszkańców Imperium Romanum. Było to nadanie obywatelstwa wszystkim mieszkańcom imperium, z wyjątkiem peregrini dediticii. Edykt ten wieńczył proces romanizacji imperium i przekształcenia Rzymu z miasta-państwa w jednolite państwo terytorialne.

Oprócz obywateli rzymskich osobami wolnymi byli też Latyni, którzy mieli ius commercii (prawo do uczestniczenia w obrocie gospodarczym, chronione przez rzymski porządek prawny) i ius conubii (prawo zawierania iustum matrimonium). Mogli posługiwać się swoim ius latini, bardzo zbliżonym do ius civile. Latynami o zbliżonym położeniu byli Latyni osiadli w koloni założonej na prawie latyńskim (Latini coloniarii) oraz Latini Iuniani. Latini coloniarii nie mieli ius conubii ale mieli ius commercii.

Peregrini, czyli cudzoziemcy posługiwali się swoim prawem lub też ius gentium. Niektórzy peregrini otrzymywali ius conubii i ius commercii. Cudzoziemcy będący wrogami wojennymi nie mieli żadnych praw.

Osoby sui iuris i alieni iuris.

Sui iuris – osoby nie podlegające niczyjej władzy w rodzinie. Alieni iuris – osoby podlegle władzy zwierzchnika familijnego (pater familias), któremu podlegała cała familia. Początkowo nie było rozróżnienia na władzę nad rzeczami i osobami, więc jeśli ktoś naruszał władzę pater familias spotykało się to z ochroną prawną za pomocą actiones in rem. Już w okresie ustawy XII tablic można było zauważyć zróżnicowanie tej władzy, na władze nad rzeczami i władzę nad osobami.

Władza pater familias pierwotnie zwała się manus (ręka). Ale już wcześnie wyodrębniły się zróżnicowania władzy w stosunku do różnych członków rodziny.

-        patria potestas – władza nad dziećmi.

-        manus – władza nad żoną, jeśli ta pozostawała pod jego władzą (zasada w prawie archaicznym, wyjątek od czasów pryncypatu)

-        dominica potestas – władza nad niewolnikami (nazwa z późniejszego prawa)

-        personae in mancipatio.