Student Prawa

Najkrótsze są dzieje koncepcji odrodzenia Polski w formie monarchii. Ideę monarchii można odnaleźć w koncepcjach konserwatystów galicyjskich, galicyjskich ideologii austro – polskiej, a także w głoszonym przez endecję programie związku z Rosją.

W tragiczny splot okoliczności uwikłana był koncepcja polityczno – ustrojowa rewolucyjnej lewicy. Jak wiadomo Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy

( SDKPiL), która w warunkach absolutyzmu carskiego popierała program utworzenia republiki parlamentarnej, opartej na ideałach demokratycznych, odrzuciła hasło niepodległości Polski i nie uznawała idei prawa narodów do samostanowienia. Reprezentowała pogląd, że za żądaniem niepodległości republiki nie stoi żadna postępowa siła społeczna. Stała na stanowisku, że zamykanie się poszczególnych narodów w oddzielne państwa grozi rozproszeniem rewolucyjnych sił proletariatu i to wtedy, ,kiedy jego zjednoczenie jest mu potrzebniejsze  niż kiedykolwiek przedtem. Uważała, że międzynarodowe zwycięstwo rewolucji socjalistycznej automatycznie rozwiąże kwestię narodową. W listopadzie 1918 SDKPiL wraz z PPS – Lewicą wysunęły hasło dyktatury proletariatu. Oczywiście nie miało ono wówczas w Polsce – z wielu względów – szans urzeczywistnienia.

Inaczej kształtowała się koncepcja państwa Polskiej Partii Socjalistycznej. Tu odzyskanie niepodległości było od początku uznane za główny warunek urzeczywistnienia socjalizmu z Polsce. Celem socjalistów była Polska republikańska, demokratyczna; chcieli oni m.in. jednoizbowego parlamentu, izby pracy o kompetencjach ustawodawczych, szerokich praw i wolności obywatelskich. PPS nie głosowała w Sejmie Ustawodawczym za Konstytucją Marcową ( 1921 ), bo uważała jej projekt za zbyt mało demokratyczny. Broniła systemu parlamentarnego , choć to właśnie za jej aprobatą dokonało się złamanie legalizmu w przewrocie majowym z 1926 r. Jakkolwiek w PPS silne było dążenie do demokracji parlamentarnej ( a nie brak w jej dokumentach nawet myśli o demokracji bezpośredniej ) partia ta nie odrzuciła tezy o potrzebie wzmocnienia władzy wykonawczej, w chwili kiedy system rządów parlamentarnych ujawnił swą słabość.

Jeszcze bardziej powikłane były drogi, którymi do niepodległości Polski a potem – po roku 1918 – w Polsce niepodległej kroczył ruch ludowy. Po 1918 r. ludowcy żądali ustroju republikańskiego i parlamentarnego; domagali się jednoizbowego sejmu wyłonionego w powszechnych wyborach; opowiadali się za szerokim, na zasadzie równości wspartym katalogiem praw i obowiązków obywatelskich. Należące do lewicy parlamentarnej PPS – Wyzwolenie było blisko spowinowacone ideowo z PPS, z którą łączyły je demokratyzm społeczny oraz rozwinięty program demokratyzacji ustroju politycznego ( z elementami demokracji bezpośredniej włącznie ). Dla odmiany „Piast” reprezentował raczej centrum sił politycznych II Rzeczpospolitej, a w jego zręcznie – pod kierunkiem Wincentego Witosa – sterowanej polityce nie brak było elementów myśli antyegalitarnej, szczególnie intensywnej i wyraźnej w latach dążenia tego ugrupowania ku endecji.

Narodowa Demokracja ( ND = endecja ) grała – jak wiemy – jedną z głównych ról w życiu politycznym kraju w latach 1918 – 1939; przez całe prawie dwudziestolecie należała do najbardziej zaciętych przeciwników rządzącego obozu sanacji. Ale w programie politycznym endecji, warstwa refleksji teoretycznej o państwie była wątła. Wynikał to m.in. z faktu, że stosunek endeków do sprawy polskiej ukształtował się już na przełomie stuleci, w czasie kiedy nad dyskusją polityczną Polaków unosił się jeszcze duch niewiary w możliwość pełnej odbudowy utraconej w XVII stuleciu niepodległości. Główny teoretyk obozu endeckiego, Romuald Dmowski widział racje polskie w sferze wierności zasadom narodowym a nie państwowym. Stworzył system poglądów równie nacjonalistyczny, co antydemokratyczny. Naród zatem utożsamiał Dmowskiego z rodzajem przedsiębiorstwa, w którego działalności alfą i omegą jest zysk. Tylko taki naród stanowił dla niego wartość najwyższą i zarazem najważniejszą z więzi społecznych. Naród jest fundamentem państwa; samo powstanie państwa może być co najwyżej sygnałem, że jest tam już naród, który swój byt utrwala i doskonali właśnie przy pomocy organizacji państwowej. Dmowski nie gloryfikował powstań narodowych XIX wieku. Widział narodowe odrodzenie w doskonaleniu polityki współpracy z caratem, za głównego wroga uważał Prusy.

Idea pełnej niepodległości Polski pojawiła się w programie endecji po upadku caratu w 1917 r.

Nacjonalizm endecki uzupełniały, skrajne w swej wymowie rozważania o strukturze narodu polskiego. Elementem spajającym naród jest – wedle Dmowskiego – więź rasowa. Znaczy to, że grupy rasowo obce nie nadają się do włączenia w naród i wymagają starannej odeń izolacji. Tylko część narodu jest rzeczywiście narodowa i tylko ona powinna decydować o losach narodu. Tylko prawdziwie narodowi mogą ustanawiać cele i zadania przed narodem i państwem. O przynależności do grup prawdziwych narodowych rozstrzyga swobodne uznanie przez rzeczywiście czujących narodów. Już Dmowski obawiał się ujemnych następstw asymilacji Żydów; po prostu uważał ich za żywioł silniejszy od polskiego. Nacjonalizm Dmowskiego miał też charakter skrajnie antydemokratyczny. Lud był u niego tylko przedmiotem opieki.

W pierwszym okresie po odzyskaniu niepodległości Narodowa Demokracja została zmuszona do czasowego zawieszenia walki o uprzywilejowanie klas posiadających w zakresie ustroju politycznego. Dzięki hasłom integralnego nacjonalizmu i idei państwa narodowego program endecji okazywał się wciąż atrakcyjny dla części społeczeństwa, zwłaszcza dla bogatych elit i drobnomieszczaństwa.

Poważną ewolucję przeszedł także program ustrojowy obozu piłsudczykowskiego. W  istocie program jego od początku charakteryzowało zafascynowanie państwem i stałe wzmacnianie kultu idei państwowej. Pojęcie „państwo” było wartością nadrzędną jego obozu; naród może działać tylko przez państwo, państwo to jedyna postać, w której naród przestaje być bezkształtną masą a staje się podmiotem twórczego działania. Dla Piłsudskiego powstanie odrodzonego państwa było już z istoty swej – ipso facto – rozwiązaniem sprawy polskiej. Ewolucja ideologii obozu piłsudczykowskiego identyfikowała się z ewolucją polityki polskiej: w pierwszych latach Drugiej Rzeczpospolitej piłsudczycy aprobowali ustrój demokracji parlamentarnej; później akcent padał coraz częściej na żądanie państwa autorytarnego, wspartego o sprawną administrację i karne wojsko. W związku z tym na pierwszy plan coraz wyraźniej wysuwała się walka z systemem wielopartyjnym oraz krytyka „sejmowładztwa”. W koronnym dziele piłsudczyków, piłsudczyków Konstytucji kwietniowej odrzucona została – jak wiadomo – zasada zwierzchnictwa narodu. Konstytucja ustalała, że na czele państwa stoi prezydent, który skupia w swej osobie najwyższą i niepodzielną władzę państwową i odpowiada tylko przez Bogiem i historią. Zerwanie z zasadą podziału władz i systemem parlamentarno – gabinetowym było logicznym następstwem uznania państwa za najwyższą wartość, a także odzwierciedleniem poglądu, że państwo jest jedyną formą, w jakiej naród może egzystować. Kult państwa, pochwała dyktatury, swoisty cezaryzm i zasada wodzostwa – najważniejsze składniki ideologii sanacji – były rozwijane ( nie zawsze udolnie ) po śmierci „komendanta”, znajdując wyraz m.in. w programie Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN).

Realną siłą polityczną i ideową była też polska chadecja. Stała na gruncie idei Polski  katolickiej, integrującej się z religią rzymskokatolicką. Domagała się ochrony wyznania przez państwo, praw politycznych dla duchowieństwa, katolickiego systemu wychowania, prawnego utwierdzenia zasady nienaruszalności związków małżeńskich itp. W kwestiach społecznych nawiązywała do formuł encykliki Rerum Novarum, popierając intensywnie papieski program upowszechnienia własności przez uwłaszczenie proletariatu.

Udział chadecji w rozgrywkach politycznych dwudziestolecia był nader elastyczny i niejednorodny. W roku  1926 np. odmówiła ona poparcia zamachu majowego. Otwarty antykomunizm ujawnił się ze szczególną siłą w latach trzydziestych.  1931 r. głównym ideologiem chadecji , Wojciech Kofranty, głosił walkę z komunizmem. Antykomunizm więc zbliżał chadecję do Narodowej Demokracji, ale i nie wykluczał współpracy z obozem rządowym. Episkopat pobłogosławił Konstytucję kwietniową, a następnie udzielił poparcia Obozowi Zjednoczenia Narodowego.