Student Prawa

a)      ideologia wzmocnienia władzy królewskiej:

1)      Jan Ostroróg: wojewoda poznański, głosił program wzmocnienia władzy królewskiej, autor m.in. „Memoriału o poprawie Rzeczypospolitej”.

• poglądy Ostroróga:

-          średnia szlachta, jego zdaniem, miała decydujący głos w walce o wzmocnienie władzy monarszej

-          król jest twórcą prawa (żądał jedynie współdziałania sejmu z monarchą)

-          podkreślał niezależność monarchy od czynników zewnętrznych (zwłaszcza od papiestwa)

-          opowiadał się za tym, aby duchowieństwo ponosiło również koszty związane z utrzymaniem państwa

2)      Kallimach – Filip Buonaccorsi: emigrant włoski, pełniący na dworze królewskim funkcję sekretarza królewskiego, autor dzieła pt. „Rady”.

• poglądy Kallimacha:

-          sympatyk absolutyzmu monarszego

-          domagał się obalenia przywilejów szlacheckich i kościelnych, rozbudowy skarbu królewskiego oraz silnego rządu z królem na czele (rada tajna – organ współpracujący z monarchą)

-          opowiadał się za usunięciem biskupów z senatu (duchowieństwo miałoby pozostać pod kontrolą państwa)

b)      program egzekucji praw:

Był to średnioszlachecki program z połowy XVI w. Chodziło w nim o wyegzekwowanie praw i obyczajów, które znajdują się w „konstytucjach” i są dobre, tyle że nie wykonywane. Był to program reformatorski, zakładający zmiany społeczne i polityczne w państwie.

• podstawowe założenia programu egzekucji praw:

-          łączenie dwóch haseł: „Nihil novi” (nic nowego) z hasłem silnego rządu

-          król jest głową państwa, ale nie zwierzchnikiem (nic nie może uczynić bez zgody stanów sejmowych)

-          mieszany ustrój państwa (król – monarchia + senat – arystokracja + izba poselska – demokracja)

-          program ten był programem zarówno antykrólewskim, jak i antymagnackim

-          postulowano „egzekucję” dóbr (odbieranie magnatom zagarniętych bezprawnie, po 1504 r. królewszczyzn)

-          żądano kodyfikacji praw, zwiększenia kontroli urzędników, aparatu sądowego, itd.

-          pojawiały się także treści antyklerykalne (opodatkowanie kleru, sekularyzacja dóbr kościelnych, ograniczenie immunitetów sądowych duchowieństwa, ograniczenie wpływów papiestwa)

-          „mniej szczytne hasła programu”: zaostrzenie reżimu poddańczego wobec chłopów, dyskryminacja prawna mieszczan

c)      Andrzej Frycz Modrzewski: (1503-1572), najwybitniejsza postać polskiego (europejskiego) odrodzenia, autor dzieła pt. „O poprawie Rzeczypospolitej”. Był synem drobnego szlachcica, ukończył Akademię Krakowską, pełnił funkcje sekretarza królewskiego, współpracował z obozem egzekucyjnym (wybiegał jednak poza jego postulaty).

• poglądy Frycza Modrzewskiego:

-          był realistą (unikał moralizatorstwa, swoje postulaty wypowiadał z punktu widzenia rzeczywistych stosunków panujących w Polsce)

-          krytykował stosunki społeczne w Polsce (ucisk chłopa pańszczyźnianego, bronił mieszczan i domagał się dla nich praw – udział mieszczan w współdecydowaniu o Rzeczypospolitej)

-          przeciwstawiał się „złotej wolności” szlacheckiej

-          popierał wzmocnienie władzy królewskiej (król – źródło równowagi społecznej i politycznej)

-          domagał się kodyfikacji praw w oparciu o prawo rzymskie (prawa mają być jasne, humanitarne, zrównujące ludzi w sferze ochrony i odpowiedzialności karnej)

-          domagał się demokratyzacji kościoła

-          głosił suwerenność Polski w stosunkach międzynarodowych (popierał ideę pokojowej współpracy narodów)

d)      ideologia polskiego arianizmu:

• cechy charakterystyczne ideologii polskiego arianizmu:

-          podstawą ideologiczną był kalwinizm (arianie odrzucili jednak sztywny schemat kalwińskiej teologii)

-          doktryna plebejska

-          odrzucano dogmat Trójcy Św. i boskości Chrystusa, nieśmiertelności duszy (radykalizm poglądowy)

-          krytyka ustroju społecznego (ucisk chłopa, pasożytnictwo szlachty, nierówność prawna, itd.)

-          żywe hasła pacyfistyczne

-          w arianizmie występowały dwa nurty ideologiczne (radykalny – „lewica” i umiarkowany)

-          nurt umiarkowany opowiadał się za uczestniczeniem arian w życiu społecznym (piastowanie urzędów, płacenie podatków, służba wojskowa, itd.), dobrowolnymi (tzn. pokojowymi) reformami ustroju państwa

-          ideologia polskich arian odegrała w XVII wieku i w oświeceniu duży wpływ na kształtowanie się myśli społeczno-politycznej

e)      programy regalistyczno-senackie:

Były to programy potępiające mylnie rozumianą demokrację szlachecką (np. liberum veto, szlacheckie pojmowanie narodu, pozory sejmikowania) i wzrastającą anarchię państwową. Przedstawiciele tego nurtu postulowali wzmocnienie władzy królewskiej – należeli do nich m.in.: Krzysztof Warszewicki, Piotr Powęski (Skarga), byli oni stronnikami króla Zygmunta III Wazy.

• poglądy Warszewickiego:

-          potępiał samowładztwo

-          żądał wzmocnienia władzy monarszej

-          popierał silne miasta

-          proponował zniesienie wolnej elekcji (zamiast tego proponował dziedziczność tronu)

• podobne poglądy głosił Piotr Skarga:

-          twierdził ponadto, że król powinien współdziałać z senatem

-          chciał zniesienia izby poselskiej

-          domagał się zgniecenia reformacji i ugruntowania nietolerancji religijnej

f)       idea szlacheckiej dyktatury:

Była to idea wzmocnienia doktryny szlacheckiej demokracji, kosztem władzy monarszej. Idea ta zwyciężyła program realistyczno-senacki w rokoszu Zebrzydowskiego.

1)      Stanisław Orzechowski: (1513-1566), najbardziej reprezentatywny przedstawiciel tego nurtu, utalentowany demagog, autor wielu rozpraw, nie zawsze spójnych co do treści.

• poglądy Orzechowskiego:

-          Polska jest domeną szlachty

-          sprzeciwiał się nobilitacjom chłopów i mieszczan

-          „nie-szlachta” to słudzy państwa

-          Rzeczypospolita, jego zdaniem, winna być uzależniona od papiestwa (prymas – szafarzem godności królewskiej) – oznaczało to w rzeczywistości odrzucenie haseł „złotego wieku”

-          łączył dyktaturę szlachty ze średniowieczną doktryną papalną