Student Prawa

Wśród powszechnego zepsucia potrzebna jest twarda władza absolutna monarchy. Dyktatura jest nieodzowna głównie dlatego, że nowy ustrój musi na wstępie z całą bezwględnością rozprawić się ze swoimi wrogami. W tym dziel zatrzymywanie się przed progami reguł monarchy byłoby nonsensem. Polityka nie ma nic wspólnego z moralności w tym mianowicie sensie, że nie jest ani moralna, ani niemoralna. O ile kryterium moralności jest dobro czy zło danego czynu, o tyle w polityce liczy się nade wszystko jej skuteczność. Historia nigdy nie ocenia krytycznie tych, którzy zwyciężali; sukces w polityce – polityce dyktowanej racją stanu usprawiedliwia w pełni takie czyny, które w kategoriach moralności uchodzą za złe.

Machiavelli nie był jednak „amoralny”. Zbrodnię nazwał zbrodnią, gwałt gwałtem, zdradę zdradą, tyle że sądził, iż w określonych sytuacjach czyny takie – nie przestając być moralnie ujemnymi przynoszą lepsze rezultaty niż przynosiłoby działanie z kanonami moralności. Nie można być moralnym, kiedy epoka jest niemoralna.

Akty terroru, podobnie jak wszelkie decyzje niepopularne, powinny być skomasowane, akty łaski zaś starannie rozkładane w czasie. Powinien też władca zachowywać pozory łaskawości, prawości, ludzkości i pobożności, łamiąc je wszakże w razie potrzeby. Postępki szczególnie szpetne powinny iść na rachunek pomocników. Siłę i terror można łączyć umiejętnie z podstępem i zdradą. Niedotrzymywanie słowa staje się cnotą, gdy znikają przyczyny, dla których przyrzeczenie zostało złożone.

Ten wykład techniki rządzenia miał swoje autentyczne zaplecze w praktyce książąt włoskich. Wszystko to robili oni na co dzień. Ale władca Machiavellego jest inny – on nie popełnia błędów, które tamtych gubią. Jest księciem nowego formatu, nie uprawia więc totalnego terroru. Jest bezwzględny, tępiąc tylko tych, którzy spiskują przeciwko władzy. Nie stara się wzbudzać nienawiści swych poddanych. Nie nastaje na ich własność. Pamięta o tym, że lud chce tylko tego, by nie być uciskanym. Zdaje sobie sprawę z korzyści, jaką daje stan równowagi sił społecznych; dba też o to, by skrajne różnice majątkowe ulegały złagodzeniu i nie rodziły trwałego wyzysku ze strony garstki bogatych i ambitnych. Jego dyktatura jest tamą dla warcholstwa i awanturnictwa. Jego terror zmiata przede wszystkim tych, którzy zagrażają władzy. Wreszcie mądry despota prowadzi aktywną politykę wiązania ze sobą jak najszerszych kręgów obywateli, czuwa nad tym, aby poddani jego stale, we wszystkich czasach i okolicznościach państwa jego potrzebowali, wówczas będą mu stale wierni.

Religia nie może być jednak pożyteczna, kiedy kształtuje cnoty obywatelskie, kiedy uczy służby dla państwa i jego  władcy. W każdym razie musi ona wyzbyć się własnych ambicji politycznych, musi to być religia państwowa, obywatelska – na wzór dawnej religii rzymskiej, oraz musi być wsparta autorytetem i siłą władzy państwowej.