Student Prawa

Monteskiusz dokonał systematyki i oceny znanych mu ustrojów politycznych.

Kryterium systematyki były: natura rządu oraz jego zasada. Istnieją trzy rodzaje ustroju politycznego: republikańska, monarchistyczna i despotyczna. Przeciwstawienie ustroju monarchistycznego despocji wskazuje na Monteskiusa jako na krytyka absolutyzmu, który wedle rozumienia autora był identyczny z tyranią. Republika to ustrój, w którym władza należy do ludu  lub do jego części. W pierwszym przypadku przybiera ona postać demokracji, w drugim – arystokracji.

Demokracja to struktura nierealna. Zasadami demokracji są cnota i

skromność. Cech te są tak rzadkie, że po prostu nie mogą się stać podstawą władzy suwerennego ludu. Ponadto demokracja zakłada równość praw. Nie ma takiej równości, z samej bowiem natury tego ustroju wynika potrzeba ustanowienia cenzusu majątkowego. Dopuszczenie do urzędów biedaków byłoby lekkomyślne i nieroztropne.

Znacznie więcej walorów ma republika arystokratyczna, której zasadą jest umiarkowanie. Jest ona doskonała zwłaszcza wtedy, kiedy opiera się na szerokiej podstawie społecznej. Niestety rząd arystokratyczny ma tę wadę , że daje się urzeczywistniać tylko w państwach małych, takich jakimi były republiki starożytne. We współczesnych wielkich mocarstwach republika arystokratyczna jest właściwie niemożliwa. Jeszcze jeden mankament przesądza o nierealności tej formy ustroju: republika arystokratyczna wymaga znacznie wyższego poziomu moralnego od elity aniżeli ten, który reprezentują współcześni arystokraci francuscy.

Powyższe wywody Monteskiusza tłumaczą, dlaczego autor zainteresował się znacznie szerzej dwoma pozostałymi ustrojami: monarchią i despocją./ Po prostu oba są jedynymi praktycznie formami spotykanymi współcześnie. Naturą monarchii są rządy zgodne z prawem, a jej zasadą jest honor. Natomiast naturą despocji są arbitralne rządy jednostki, zaś jej cechę stanowi to, że prawem jest wola suwerena, a zasadą działania państwa – strach. Zasada rządu despotycznego jest z natury skażona. Opiera się on na podsycaniu uczucia lęku wśród poddanych oraz na ciemnocie i nietolerancji. Despocie cnota jest niepotrzebna, a honor mógłby być dlań niebezpieczny. Pod rządami despotycznymi nie ma miejsca na polityczną wolność. Ten ustrój należy zwalczać; może on mieć swój racjonalny sens tylko u ludów dzikich.

Najlepszym możliwym ustrojem jest zatem monarchia, która stanowi najpewniejszą gwarancję zwróconą przeciwko despotyzmowi. Jest ona synonimem umiarkowania, a w konsekwencji - wiarą wolności i praworządności. W monarchii bowiem w sposób najbardziej naturalny i racjonalny jedna władza powściąga drugą. Monarchia w najpełniejszym zakresie umożliwia respektowanie praw stanowych szlachty, duchowieństwa oraz miast. Tamą dla despotyzmu jest parlament. Zaporą taką mogą być prerogatywy innych ciał pośredniczących. Monarchia też, dzięki swej zasadzie honoru, najlepiej strzeże interesów narodowych. Właśnie w niej duch umiarkowania jest duchem prawodawcy.

Najważniejszą obroną przed despotyzmem jest podział władzy.