Student Prawa

Najwybitniejszy idealista antyku pochodził z arystokratycznej rodziny i był konserwatystą, co w demokratycznych Atenach zamykało mu pole dla politycznej aktywności. Brutalne walki o władzę, w których poniósł śmierć m.in. jego mistrz, Sokrates, pogłębiły pesymizm Platona, utwierdzając go w przekonaniu, że ewolucja państwa zmierza ku złemu, że formy rządów ulegają systematycznej degeneracji. Uformowały też jego przeświadczenie o tym, że zło nie przestanie ludzi nękać dopóty, dopóki rządów nie obejmą filozofowie albo też rządzący nie zaczną praktykować prawdziwej, idealistycznej filozofii. W Państwie, jednym z ważniejszych traktatów filozoficzno – politycznych, Platon stwierdzał: Dopóki bądź filozofowie królewscy nie będą dzierżyli rządów w państwie, bądź, którzy teraz nazywają się królami i możnowładcami, uczciwie i gruntownie nie wezmą się do filozofii i dopóki w jedną nie zespolą się całość, oba czynniki, tj. władza państwowa i filozofia, i dopóki to mnóstwo teraźniejszych geniuszów, co to wyłącznie do jednego z obu celów dążą, nie zostanie wykluczona od rządów, dopóty (… ), przewidzieć nie można końca nieszczęść dla państwa, ani w ogóle, jak mniemam, dla rozwoju ludzkiego.

Ale sama mądrość nie wystarcza dla połączenia filozofii z polityką, potrzeba do tego siły. Wyjeżdżał  więc Platon na Sycylię w zamiarze wychowania władców syrakuzańskich na filozofów i stworzenia tam idealnego państwa. Gdy próba ta całkowicie zawiodła Platon został skazany na śmierć przez rozgniewanego Dionizosa za mieszanie się do polityki; wykupili go przyjaciele, utworzył w ateńskich ogrodach Akademosa tzw. Akademię. Widział w niej szkołę cnoty dla elity – przyszłych rządców w idealnym państwie; akademia przetrwała upadek świata antycznego i istniała aż do VI w. po Chr.  W ogniu akademickich dyskusji ostatecznie ukształtowały się poglądy filozoficzne i polityczne Platona; tam też powstały jego liczne traktaty, a wśród nich najwybitniejsze dzieła: Państwo i Prawa.

Elitarna koncepcja polityki była u Platona inspirowana przez równie elitarną filozofię. Jak filozof był Platon ojcem idealizmu obiektywnego. Punktem wyjścia był jego pogląd, że istnieją dwa światy: świat idei i świat odbijający te idee. Pierwszy z nich – doskonały – jest identyczny z bóstwem bądź też stanowi jego twór, drugi zaś jest niedoskonałym odbiciem pierwszego. Świat idei jest absolutny; jego prawa są niezmienne i trwałe; są oparte na zasadach hierarchii. Jedynie mędrzec może przenikać jego tajemnice, jedynie on może wznosić duszę do świata myśli. Tylko on też może zbliżyć państwo do idealnego wzorca, tworząc organizację doskonałą, odpowiadającą ideom dobra, sprawiedliwości, piękna i prawdy. Platon odrzucał stary pogląd, głosząc, że filozof nie powinien tolerować państwa, podobnie jak państwo powinno się strzec filozofa. Doskonały rządca – filozof twierdził Platon – ma możliwość powstrzymania procesu degenerowania się ustroju; jego polis jest odporna na działanie czasu i okoliczności.

Państwo stworzył człowiek: Państwo powstaje wówczas, gdy nikt z nas nie zdoła dbać w dostateczny sposób o zaspokojenie swych potrzeb, lecz na wielu zdany jest pomoc, państwo tworzy wzajemna nasza potrzeba.

Platon był twórcą pierwszej w historii myśli politycznej, oryginalnej filozofii dziejów. Cechą tej filozofii była – zdaniem autora – postępująca naprzód degeneracja ustroju. Demokracja, rządy odważnych, były jeszcze stosunkowo najlepsze, ale wadę tego ustroju stanowiła mała stabilność. Ambitni wojownicy w miarę upływu czasu coraz bardziej stawali się amatorami luksusu i wygody; żądza chciwości wytrąciła im więc ster władzy; do głosu doszli bogacze. Symbolem oligarchii było sknerstwo rządzących. Bogaci chcieli być jeszcze bogatszymi i dlatego popadali w konflikt z ludem. Tak powstały demokracje. Demokracja to ustrój bardziej chwiejny, choć przysłonięty najbardziej szczelnym parawanem. Cechuje go brak dyscypliny społecznej i respektu dla władzy, anarchie, brak kompetencji  rządzących, demoralizacja wśród ludzi. Zręczny demagog nie ma trudności w zapanowaniu nad motłochem. I tak historyczny rozwój nieomylnie prowadzi do tyranii. Tyrania jest najgorsza; racją stanu jest tu interes osobisty despoty karierowicza.

Kres tej niepożądanej ewolucji może położyć tylko ustanowienie rządu „stróżów doskonałych”. Obraz idealnego państwa miasta stanowi osobliwe pomieszanie elementów antydemokratycznych antydemokratycznych elementami „komunistycznymi” na szczeblu rządzącej elity. Idealna polis jest rygorystycznie zhierarchizowana. Społeczeństwo bowiem i państwo zbudowane są w niej na podobieństwo duszy człowieka. Podobnie jak dusza składa się z nierównych, oddalonych z różnych kruszców części, z których jednak charakteryzuje się inteligencją, druga odwagą, trzecia zaś zaspokajaniem potrzeb całego organizmu, tak w społeczeństwie istnieją trzy wyraźne wyodrębnione od siebie grupy społeczne. Na szczycie uplasowani są ci, którzy wyróżniają się inteligencją, mądrością – oni rządzą, poniżej stoją wojownicy „strażnicy” – oni bronią społeczeństwo przed wrogiem; na dole zaś żyją ci, którzy powołani są do zaspokojenia potrzeb materialnych ogółu. Żadna z grup nie osiąga doskonałości z osobna, żadna  bowiem nie funkcjonuje bez związku z pozostałymi i dopiero wszystkie razem tworzą harmonijną, bo składają się nierównych części całości. Jest to koncepcja antyindywidualistyczna. Państwo staje tu ponad jednostkę; jednostka to część składowa całości. W idei rzeczy mniejszej odbija się podobieństwo większej, pisał Platon w Państwie.

Uwaga Platona skupiała się na grupach wierzchołka drabiny społecznej, kierujących sprawami państwa idealnego, na wojownikach i filozofach. Granica między tymi dwiema grupami nie jest nieprzekraczalna. Wojownicy są pomocnikami mędrców; ci ostatni piastują najwyższą władzę, ale dobór ich następuje na zasadzie uzdolnienia, nie omijając kandydatów spośród odważnych wojowników. Obie grupy objęte są wspólnym systemem wychowania obywatelskiego. System to nader rygorystyczny. Młodym adeptom wiedzy i odwagi należy wpajać poczucie honoru, męstwa, cnoty. Trzeba dokonać weryfikacji starych mitów, tak by ich groza nie budziła strachu przed śmiercią i nie demoralizowała w służbie państwowej. Wszystkie dary muz powinno się wprząc do pielęgnacji ducha i ciała.

Hierarchia społeczna została więc przez Platona oparta na hierarchii wiedzy. Mędrcy dochodzą do pełnej prawdy przez zdobycie kluczy otwierających przez nimi tajemnice świata idei; wojownicy poznają tylko część prawdy, prostacy zaś zaledwie jej strzępy. Ale hierarchia platońska nie przemyka się ponad różnicami majątkowymi dzielącymi ludzi Filozof jest człowiekiem mądrym; mądrość to jego cnota, cnota jednak ma wsparcie w dobrym urodzeniu, to zaś idzie w parze z posiadaniem. Platon dostrzegł też fakt, że podział bogactw nie pokrywa się z ambicjami wielkich właścicieli agrarnych, dlatego oglądał się za możliwościami pomnożenia ich siły. Znajdował je w idei solidaryzmu elity, w programie swoistego komunizmu w łonie „stróżów doskonałych”. Grupy rządzące żyją we wspólnocie rodzinnej i majątkowej. Nie znają rodziny, związki kobiet i mężczyzn wyznacza losowanie, wychowanie dzieci jest wspólne i odbywa się na koszt państwa ( rodzice bowiem nie powinni znać swojego potomstwa ). Elita nie zna też własności prywatnej. Platon był zdania , że dopiero wyzwolenie od pokus osobistych, rodzinnych i majątkowych pozwala na dystans wobec polityki, a tym samym na właściwe, szczęśliwe rządzenie.

Filozofowie sprawują najwyższą władzę i rządzą, kierując się zasadami rozumu; nie są oni skrępowani sztywnym systemem norm prawnych. Życie jest bowiem bogatsze aniżeli najlepsze nawet prawo; sytuacje społeczne są niepowtarzalne. Prawo – pisał Platon w Polityku – nie może być nigdy ściśle stosowane do wszystkich dających się pomyśleć przypadków i w ten sposób określić najwłaściwsze postępowanie. Nierówności bowiem istniejące między ludźmi i ich dziełami oraz niemal nie znająca wyjątków i wieczna niestałość ludzkich rzeczy nie pozwalają, by jakakolwiek sztuka tworzyła w jakiejkolwiek dziedzinie zasady proste i trwałe, dające się zastosować do wszystkich przypadków i w każdym czasie.

Platon zdawał się jednak rozumieć, że jego wizja państwa idealnego to utopia. Określił to państwo mianem drugiego co do dobroci ( możliwie najlepszego, mniej ambitnego, za to łatwiej osiągalnego ). W istocie należy w nim widzieć przejaw kapitulacji wzorca idealnego w warunkach załamywania się greckich polis. Jest to państwo, w którym rządzą wielcy właściciele ziemscy ( ale już bez wspólnoty rodzinnej i majątkowej). Trwałość tego niewielkiego państwa mają zapewnić: zakaz wyjeżdżania za granicę i rozbudowany system donosicielski, a dalej – surowa reglamentacja życia obywateli, wychowanie oraz kult religii. Miscytyzm jest w Prawach bardzo silny; wszyscy nosiciele nowinek oraz bezbożnicy mają podlegać surowym sankcjom.