Student Prawa

było porozumienie między stronami, ugruntowane za pomocą pisma.

W dawnym prawie rzymskim zobowiązanie powstawało również w wyniku porozumienia między stronami, ugruntowanego następnie odpowiednio dokonanymi wpisem fikcyjnych dochodów i wypłat (nomina transcripticia) w domowej księdze rachunkowej wierzyciela (codex accepti et expensi).

Wpis taki (expensilatio) był podstawą zobowiązania powstałego litteris i służył w zasadzie do przekształcenia, w porozumieniu z dłużnikiem, jakiegokolwiek istniejącego zobowiązania w zobowiązanie literalne o charakterze abstrakcyjnym. Przez taki wpis zmienić można było np. podstawę prawną zobowiązania (np. zobowiązanie z tytułu kupna zamienić na zobowiązanie literalne) albo też zmienić osobę dłużnika lub wierzyciela. Praktyka taka wyszła stosunkowo szybko z użycia i nie wywarła większego wpływu na rozwój zobowiązań.

Inaczej rzecz się miała ze zobowiązaniami literalnymi (także o charakterze abstrakcyjnym) wykształconymi w praktyce peregrynów.

Tam dłużnik wystawiał skrypt dłużny albo w jednym egzemplarzu (chiraphum) – były to dokumenty dwustronnej czynności dokonanej rzeczywiście, albo w dwóch egzemplarzach (syngraphae) – zawierały pisemne deklaracje któ®e wcale nie doszły do skutku.