Student Prawa

PRAWA CZŁOWIEKA I ICH EWOLUCJA

– myśl filozoficzna judeochrześcijańska jako podstawa dla idei praw jednostki;

* ważne 2 elementy:

* przyjęcie jednostki ludzkiej (byt autonomiczny i indywidualny) jako podstawa koncepcji organizacji społeczeństwa → uznanie godności za najważniejszą wartość;

* uznanie ograniczonego zakresu podporządkowania jednostki państwu;

→ system oparty o koncepcje indywidualistyczne, odrzucające koncepcje prymaty państwa nad jednostką;

– te koncepcje kształtowały się przez 2 tysiąclecia:

* dzieła teologów katolickich – min. św. Tomasza z Akwinu (min. sformułował prawo oporu)

* XVII w. – SZKOŁY PRAWA NATURY – nawiązanie do wcześniejszych filozofii katolickiej, ale silniej akcentuje świeckie elementy → państwo nie może pozbawić jednostki jej praw, gdyż one są niezbywalne; państwo jako umowa społeczna, tj. jako organizacja wtórna i służebna wobec tych którzy ją tworzą; rząd ograniczony – tylko te kompetencje przekazane przez ludzi wchodzących w skład państwa; idea podziału władz i konstytucji pisanej → rzeczywistość odbiegała od postulatów filozofów;

* XVIII w. – PIERWSZE CAŁOŚCIOWE UJĘCIE – USA, Konstytucja z 1776 r. bez praw, ale z Bill of Rights w 1787. Francja – Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789;

→ Deklaracje Praw jako osobne dokumenty, bo osobny system prawny, a nie przywilej nadany przez władcę;

→ wymieniały te prawa, które w owym czasie były najważniejsze, a więc wolności osobiste (zwłaszcza wolność sumienia czy nietykalność osobista) oraz polityczne i prawo własności, francuska deklaracja akcentowała zasadę równości, a amerykańska gwarancje proceduralne → prawa pierwszej gwarancji;

→ koncentrowały się na prawach negatywnych, zwane też prawami obronnymi (sfera zakazu ingerencji) co było związane z koncepcją państwa jako nocnego stróża;

* XIX i początek XX w. – kształtowanie się państwa kapitalistycznego i zasad liberalnej demokracji → stopniowe wprowadzanie w życie haseł XVIII-wiecznych, ale też problemy nowe, tj. formułuje się koncepcja aktywnej roli państwa w procesach gospodarczych i społecznych (pojawiają się: powszechność szkolnictwa, ubezpieczeń społecznych, regulacje warunków pracy, elementy interwencjonizmu państwa → przekształcanie się państwa nocnego stróża w państwo opiekuńcze);

→ odchodzenie od absolutystycznej koncepcji praw człowieka – prawa człowieka mają charakter ewolucyjny i mogą podlegać ograniczeniom – głównie ze względu na kontestacje praw pomijających sytuację jednostki w społeczeństwie i ze względu na rozwój pozytywizmu prawniczego;

→ kształtują się nowe prawa – min. związane z działalnością zbiorową (partie polityczne, związki zawodowe) oraz nowe prawa ekonomiczno-socjalne (prawo do ubezpieczenia społecznego, ochrony zdrowia, do nauki czy do pracy) → prawa drugiej generacji;

→ prawa pozytywne, zwane też prawa świadczące (sfera nakazu działania dla państwa) oraz prawa o charakterze zasad polityki państwa (np. państwo troszczy się o kształcenie ...), czyli nie dające prawa do indywidualnych roszczeń. Dzięki prawom pozytywnym pojawił się podział na prawa i wolności;

* XX w. – nawrót do kolektywistycznej koncepcji porządku społecznego – założenie: podporządkowanie jednostki interesom państwa → głównie państwa realnego socjalizmu;

* Po doświadczeniach systemów faszystowskich i komunistycznych:

→ nawrót do koncepcji prawno-naturalnych (przeświadczenie o istnieniu katalogu praw i wolności, które przysługują każdemu człowiekowi, np. godność);

→ uniwersalizacja praw i wolności (=przysługują każdemu) oraz internacjonalizacja praw i wolności (=ujmowanie ich w aktach prawa międzynarodowego);

→ wyroki norymberskie;

→ Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948) – bez mocy wiążącej;

→ tzw. Pakty Praw Człowieka w 2 aktach (lata 60’te): Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych – moc wiążąca, ale brak mechanizmów gwarancyjnych dla jednostki;

→ tzw. Europejska Konwencja o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności (1950) – oprócz praw też mechanizmy gwarancyjne, tj. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu;

→ w ramach UE – ETS sam „odnalazł” wiele praw w ogólnych zasadach prawa, co zostało potwierdzone w Traktacie z Maastricht w powiązaniu z Europejską Konwencją Praw Człowieka → 2000 r. uchwalono Kartę Praw Podstawowych UE, a kolejnym krokiem będzie zapewne Konstytucja;

→ też akty szczegółowe jak dokumenty Międzynarodowej Organizacji Pracy (dot. związków zawodowych, niewolnictwa, i in.), ONZ’towska konwencja o zakazie tortur, konwencje Rady Europy;

→ jurydyzacja praw człowieka też na szczeblu narodowym → rozwój sądownictwa konstytucyjnego.

– Ewolucja praw człowieka doprowadziła do zaakcentowania ich obecności w 3 płaszczyznach:

* aksjologicznej – przez ponowne nawiązanie do koncepcji prawnonaturalnych, którym prawo pozytywne musi się podporządkować;

* międzynarodowej – prawo krajowe musi się podporządkować normom prawa międzynarodowego;

* jurysdykcyjnej – poprzez powstanie instytucji i procedur sądowej ochrony praw;

– nastąpił też podział na prawa człowieka i prawa obywatela → też w Konstytucji z 1997 r.