Student Prawa

kodeks cywilny

BGB – ogólnoniemiecki kodeks cywilny uchwalony w 1896 r.,, obowiązujący od 1 stycznia 1900 do dziś. Zawiera zasadniczy zrąb przepisów niemieckiego prawa cywilnego. Uważa się go za „dziecko” pozytywizmu prawniczego. Postulat unifikacji niemieckiego prawa prywatnego był podnoszony głównie przez pozytywistów, jednak napotkał silny sprzeciw ze strony szkoły historycznej.

Wejście BGB w życie oznaczało koniec partykularyzmu w niemieckim prawie cywilnym (jego unifikację). Oznaczało także ostateczne zerwanie z feudalnym ustrojem społeczeństwa, bowiem BGB, opierając się na wolnorynkowej filozofii gospodarki i własności, współtworzy kapitalistyczny ustrój społeczny. Jego podstawą jest zasada autonomii stron, przejawiająca się w zasadach swobody umów, swobody rozporządzania własnością, swobody testowania.

BGB należy do tzw. wielkich kodyfikacji cywilnych XIX wieku. Na BGB wzorowano wiele kodeksów cywilnych całego świata.

BGB stanowił również część polskiego porządku prawnego na obszarze dawnego zaboru pruskiego. Po II wojnie światowej jego postanowienia były sukcesywnie zastępowane nowym prawem, jednak ostatnie przepisy kodeksu dotyczące hipoteki morskiej utraciły moc obowiązującą dopiero w 1962 r.

BGB podzielony został według systematyki pandektowej na pięć części:

 część ogólną,

 zobowiązania – prawo obligacyjne, umowy

 prawo rzeczowe – własność, posiadanie

 prawo rodzinne – małżeńskie osobowe, małżeńskie majątkowe, rodzice-dzieci

 prawo spadkowe.

Własność: nieograniczone prawo właściciela do rzeczy.

Prawo małżeńskie osobowe: 100% świeckie.

W BGB po raz pierwszy zastosowano klauzule generalne: Na początki XIX w. teoretycy zachwycili się dokonanymi zmianami: upadkiem feudalizmu, równością ludzi, własnością.

Pojawia się kapitalizm ze swoimi wadami i zaletami. Powstają wielkie zakłady pracy najemnej. Dochodzi do różnych kontraktów cywilno-prawnych – faktyczne stosunki pomiędzy fabrykantem a najemnymi pracownikami nie były jednak oparte o zasady równości.

Na początku XIX w. rodzi się koncepcja socjalizmu utopijnego. Rozwija się ruch socjalistyczny i komunistyczny.

Manifest komunistyczny Marksa i Engelsa z 1848 r. stał pod hasłem odebrania własności prywatnej środków produkcji. Widmo komunizmu krąży po Europie.

W 1891 r. wydana została reencyklika papieska „O kwestii robotniczej”. Przeciwstawia się ona ruchowi komunistycznemu argumentując, że własność jest naturalnym prawem człowieka, ale trzeba, by robotnik miał godziwą zapłatę i warunki pracy. Jest to nawiązanie do św. Tomasza z Akwinu, który akcentował, że z własności wynika misja społeczna – właściciel powinien korzystać z rzeczy ku pożytkowi innych.

W tych warunkach w prawie cywilnym rodzi się kierunek socjalizacji prawa. Istotą tego kierunku jest: sędzia ma badać nie tylko formalną stronę umowy, czynności, ale także słuszność danych umów/czynności. Sędzia w razie potrzeby ma korygować treść umowy.

Ruch ten nie przełożył się na zmiany w kodeksach, choć miał istotne osiągnięcia w praktyce.

W BGB, na tle tych zjawisk pojawiły się klauzule generalne: sformułowania, których treści należy szukać w życiu codziennym, poza prawem, np.: nikt nie może czyni rzeczy sprzecznych z zasadami współżycia społecznego.

W ciągu ponad stu lat obowiązywania BGB był wielokrotnie nowelizowany, jednak jego założenia pozostały nienaruszone. Najobszerniejszej noweli dokonano w 2002, włączając do kodeksu przepisy zawarte dotychczas w ustawach szczególnych, między innymi przepisy o ochronie konsumentów, implementowane do prawa niemieckiego w wykonaniu dyrektyw Unii Europejskiej.

Kodeks karny

Spośród państw niemieckich największe rezultaty w zakresie prawa karnego osiągnęły Prusy i Bawaria.

Pierwszą kodyfikacją prawa karnego w Prusach był Landrecht z 1794 r., który jednak pozostawał daleko w tyle za osiągnięciami nauki europejskiej. Nowym elementem w stosunki do feudalngo systemu karania było przyjęcie przez Landrecht zasady nullum crimen sine lege, jednocześnie jednak Landrecht dopuszczał on stosowanie, zwłaszcza wobec żebraków i włóczęgów swoistego środka zapobiegawczego, jakim było zamykanie ich w domach pracy już po odbyciu kary.

Przeważały kary pozbawienia wolności, ale utrzymano jednocześnie kwalifikowane kary śmierci.

W początkach XIX w. podjęto myśl całkowitej przebudowy przepisów karnych Landrechtu. W związku z rewolucją marcową 1848 r. podjęto jednak prace nad nową kodyfikacją karną, czego efektem był kodeks karny pruski z 1851 r.

Kodeks karny pruski z 1851 r. wzorował się na francuskim Code penal. Przejął z niego podział przestępstw na zbrodnie, występki i wykroczenia. Oddziaływania kodeksu francuskiego zaznaczyły się także w systemie kar kodeksu pruskiego, w przepisach o usiłowaniu, współuczestnictwie, w ujęciu okoliczności łagodzących.

Kodeks ten chronił szczelnie interesy kapitalistów – miał znacznie rozbudowane przepisy z zakresu ochrony praw majątkowych.

Poza tym kodeks znał postanowienia o charakterze absolutystyczno-policyjnym, szczególnie w przepisach o ochronie władzy.

Kodeks bawarski z 1813 r. – z punktu widzenia techniki legislacyjnej był najnowocześniejszym z kodeksów tamtej epoki. Za wzorem Code penal wprowadzał podział przestępstw na zbrodnie, występki i wykroczenia. Zawierał normy zbudowane w sposób wolny od kazuistyki, był jednolity terminologicznie.

Kodeks bardzo ograniczał swobodę decyzji sędziowskiej poprzez wprowadzenie sankcji bezwzględnie oznaczonych. Ustawodawca zakazywał wydawania wszelkich komentarzy do kodeksu z wyjątkiem urzędowych.

Pod względem kar kodeks bawarski był bardzo represyjny. Znał 11 przypadków zaostrzonej kary śmierci, instytucję śmierci cywilnej, kary cielesne.

Kodeks karny ogólnoniemiecki z 1871 r.

Zjednoczenie Niemiec postawiło na porządku dnia sprawę utworzenia kodyfikacji wspólnej dla całego państwa. Punktem wyjścia był kodeks z 1851 r.

Nowy kodeks karny ogólnoniemiecki z 1871 r. składał się z przepisów wstępnych i dwóch części: ogólnej i szczególnej. W porównaniu z kodeksem pruskim z 1851 r. ograniczał karę śmierci, skrócił maksymalną karę śmierci z 20 do 15 lat, przewidywał warunkowe zwolnienie po odbyciu ¾ kary pozbawienia wolności.

W początkach XX w. podjęte zostały prace nad zasadniczą reformą ustawodawstwa karnego. Ich owocem był projekt nowego kodeksu z 1930 r.

W czasach hitlerowskiej III Rzeszy prawo karne stało się jednym z instrumentów polityki państwa totalitarnego, eksterminacji rasowej i społecznej. Nastąpił niesłychany rozrost zasięgu działania prawa karnego poprzez zmiany zasady odpowiedzialności karnej – nowela z 1935 r. do kodeksu karnego II Rzeszy zerwała z zasadą legalizmu na rzecz stosowania analogii w prawie. Wprowadzono rozbudowany system „środków zabezpieczających i poprawczych”, m.in. kastrację, W znowelizowanych przepisach o zdradzie głównej rozbudowane zostało pojęcie przestępstw przeciwko państwu, karanych wyłącznie śmiercią.