Student Prawa

Dominujący od połowy XVII w. pogląd, że Rzeczpospolita jest państwem

doskonałym. Kształtował się on i utwierdzał w ideologii politycznej wraz ze wzrostem różnic w warstwie feudałów, wraz z emancypowaniem się całej klasy szlacheckiej od reszty społeczeństwa, oraz z rozwijaniem się dystansów społecznych i politycznych wewnątrz tej klasy. Wyrażały go m.in. szesnastowieczne teorie organiczne ( przede wszystkim, choć nie wyłącznie był to pogląd Stanisława Orzechowskiego ), głoszące, że doskonałość organizmu Rzeczpospolitej zasadza się na nierówności jej członków ( tj. grup społecznych ), z których jedne mają bardziej, inne mniej istotne znaczenie w funkcjonowaniu całości.

• Wolność – identyfikowana z ogółem przywilejów stanu szlacheckiego – stała się

naczelnym pojęciem politycznym, podstawową zasadą ustrojową, wytyczną działania, ideowym wsparciem utrzymania status quo. Pożywki ideowej dostarczał sarmatyzm, ideologia głosząca przewagę Polski nad innymi państwami oraz wyższość polskiej szlachty nad innymi klasami społecznymi. Polacy stworzyli jedyny w Europie model ustroju, który gwarantuje prawdziwy rozkwit wolności; porównywać go można co najwyżej z dawną republiką rzymską. Kształt polskiego państwa to rezultat najwyższej mądrości politycznej.

• Doskonałość państwa chętnie ujawniano jako rezultat zwycięstwa szlachty

nad innymi stanami, a tym samym nad królem. Powoływano się więc na przywileje, jakie za zasługi wobec państwa uzyskiwała szlachta od swych monarchów w ciągu wieków. Właśnie owe prawa stały się fundamentem ustroju i głównymi składnikami złotej wolności szlacheckiej.

Pisarze polityczni okresu oligarchii na pierwszym miejscu stawiali zasadę

równości wobec prawa wszystkich członków stanu szlacheckiego. W zasadzie tej widziano zabezpieczenie przed absolutyzm dominium króla oraz tamę dla emancypacji „starszej braci” magnackiej.

Drugim fundamentem była zasada wolnej elekcji. W prawie każdego szlachcica do obioru sobie monarchy widziano przejaw demokracji szlacheckiej, wyraz politycznej równości większych i mniejszych feudałów ( wolna elekcja to intraty wolność i jarmark ). Kategorycznie też protestowano przeciwko wszelkim glosom, domagającym się usprawnienia królewskich wyborów. Idea sejmu koronnego odrzucała wszelki system reprezentacji: cały stan rycerski konno i zbrojnie miał wymusić posłuch dla szlacheckich wolności.

Trzecim najważniejszym składnikiem złotej wolności był głos wolny – liberum veto. Dla uznania uchwały za ważną nie trzeba było wyraźnej aprobaty uczestników, natomiast przesądzało o niemożności podjęcia uchwały choćby zgłoszenie jednego sprzeciwu. Liberum veto było wolności źrenicą/ Szlachta uznała je za zasadę ustrojową, która wznosiła się ponad zwykłym prawem; liberum veto było leź legum. Wolne, tzn. nieograniczone, choć wyraźnie nie zdefiniowane prawo sprzeciwu, było środkiem zabezpieczenia szlacheckich prerogatyw stanowiących konsekwencję kryzysu ustroju, rezultatem towarzyszącej temu kryzysowi swoistej relacji stosunków, między stanami politycznymi w państwie. Loberum veto utrwaliło hegemonię magnackich obozów, dlatego też stało się ono na długie dziesiątki lat synonimem wolności. To nic, powiadano, że czasem przynosi ono szkody – lepiej umrzeć w wolności aniżeli wegetować w niewoli.

Formalnie była to doktryna demokratyczna, gdyż demokratyczne były poszczególne jej składniki. Ale w warunkach antydemokratycznej struktury społecznej i politycznej doskonale służyła pogłębianiu tendencji antydemokratycznych, stwarzając w konsekwencji nieograniczone możliwości utrwalania przewagi oligarchii rządów magnackich klik.