Student Prawa

Specyfika ideologii faszystowskiej tkwiła w stosunku faszystów do samej

ideologii. Przede wszystkim faszyści podkreślali, że dysponują w gruncie rzeczy nie tylko programem politycznym, ale pewną filozofią życia, jedynym prawdziwym i całościowym światopoglądem. Naziści podkreślali również, że narodowy socjalizm żąda dla siebie całego człowieka, niczego nie pozostawiając poza polem swoich zainteresowań. Cechą charakterystyczną faszystowskiej ideologii była niechęć do ujmowania jej w teoretyczne zasady i do racjonalnego stosowania zasad. Być może, najbardziej istotne w rozważaniach nad ideologią faszyzmu jest to, że programowo nie miała być ona prawdziwa w tym sensie, iżby można było podejmować z jej twórcami jakąkolwiek polemikę merytoryczną. Faszyści gardzili pojęciem prawdy w sensie zgodności z obiektywną rzeczywistością, prawdą dla nich było przede wszystkim to,  co się czuje, w co się wierzy. Racjonalizm, skłonność do poznania i kierowania się jakąkolwiek konsekwentną logiką, ideolodzy faszyzmu programowo redukowali do minimum, co najwyżej używając terminu „naukowy” tam, gdzie uważali, że ludzie łatwiej w to uwierzą. Jedynie wódz ostatecznie miał określać, co stanowi podstawy ideologiczne ruchu, a co nie. Dlatego trudno z samej istoty rzeczy traktować ideologię faszystowską jako wspólną całość. Przywódcy sami tworzyli ideologię, a nie uważali jej za realizatorów jakichś zasad niezmiennych. Najpełniejszy wykład zasad ideologicznych zawierały dzieła przywódców Hitlera Moja walka ( Mein Kampf 1925), czy Mussoliniego Doktryna faszyzmu ( 1932 ).

Dla charakterystyki ideologii faszyzmu jest też istotne, że w gruncie rzeczy nie zawierała ona elementów zupełnie nowatorskich. Novum polegało raczej na stopnieniu w jedną całość różnych idei, które w europejskiej myśli politycznej pojawiły się już wcześniej; na wykorzystaniu i spopularyzowaniu tych idei, i – przed wszystkim – na uczynieniu z nich podstawy ruchu politycznego. Należały tutaj wszelkie koncepcje nacjonalizmu, rasizmu i darwinizmu społecznego, spopularyzowane przez Charlesa Maurrasa, Ernesta Renata, Georgesa Morela we Francji, przez grupę zwolenników tzw. Rewolucji konserwatywnej w Niemczech doby Republiki Weimarskiej, do których należeli np. Moeller van den Bruk, Ernest Junger, Edgar Jung i cały szereg innych krytyków liberalno – demokratycznej rzeczywistości, którym marzyła  się rewolucja „znosząca” rewolucję 1789 roku i jej skutki. Wykorzystali faszyści również wielkich filozofów takich jak Hegel, którego idea państwa jako ucieleśnienie wolności tak bardzo odpowiadała zwłaszcza faszystom włoskim. Nawiązywano do dekadenckiej filozofii Nietschego przy okazji straszliwie ją wulgaryzując, do filozofii przestrzeni życiowej, i sformułowanej przez Rudolfa Kjellena zasady, że rozwój organizmu państwowego jest możliwy tylko przez zdobywanie nowej przestrzeni i do teorii rasizmu i antysemityzmu, sformułowanych przez XIX – wiecznych rasistów z Chamerlainem i Wilhelmem Marrem na czele. Te rozmaite wątki dawały się stopić w jedną całość przede wszystkim dzięki elementowi negatywnemu: wspólnota ideowa różnych ruchów faszystowskich zasadzała się bowiem na elemencie negacji.