Student Prawa

a)    Błogosławieństwo Stolicy Apostolskiej

dla stosunków kapitalistycznych zostało udzielone za pontyfikatu Leona XIII ( 1878 – 1903 ), pierwszego papieża czasów nowożytnych, który zrozumiał nieodzowność polityki aggiornamento ( uwspółcześnienia ) w kościele. Leon XIII stanął po stronie systemu kapitalistycznego. Doktrynę polityczną kościoła rozwijały liczne encykliki papieskie, w których zaznaczało się odejście od tradycyjnej doktryny. I tak, w encyklice Immortale Dei ( 1885 ) zawarte zostało nowe uzasadnienie boskiego pochodzenia nierówności społecznych. Encyklika Diuturnum Illud ( 1881 ) rozwijała zasadę boskich źródeł władzy państwowej. Encyklika Quo apostolici munersi ( 1878 ) poddawała krytyce ruch socjalistyczny. W encyklice Graves de communi ( 1901 ) zawarto ideę tworzenia katolickiego ruchu chrześcijańsko – demokratycznego. Encyklika Aeterni Patris ( 1879 ) była wykładem nowej neotomistycznej filozofii. Najważniejszą spośród encyklik Leona XII była wydana w 1891 r. encyklika Rerum Novarum w której sformułowano papieskie stanowisko w sprawach własności oraz program taktyki  w dziele rozwiązania palących kwestii społecznych.

Filozofią kościoła pozostała nauka Tomasza z Akwenu. Została ona jednak odpowiednio uzupełniona i przystosowana do potrzeb schyłku XIX w. ( neotomizm ). Neotomiści rozbudowali w szczególności te składniki doktryny tomistycznej, które zajmowały się zagadnieniem osobowości, głosząc potrzebę podporządkowania postępowania człowieka celowi najwyższemu, tj. zbawieniu i poznaniu reprezentowanego przez kościół Boga. Stara funkcja tomizmu okazała się tu nadal żywotna: sprowadzała się ona do poddania wszystkich czynności i dążeń ludzkich nauczaniu kościoła. Neotomizm stał się teoretyczną podstawą podstawowych tez koncepcji chrześcijańskiej demokracji, a zwłaszcza naturalnego charakteru prywatnej własności, idei solidaryzmu, programu rozwiązania kwestii społecznych oraz politycznej zasady legitymizmu, tj. uznania praw nabytych do władzy w państwie.

U podstaw katolickiej doktryny społecznej tkwiła nauka o własności. Własność prywatna została podniesiona do rangi zasady fundamentalnej, świętej i nienaruszalnej. Encyklika głosiła, że prawo do posiadania prywatnej własności otrzymał człowiek od natury, że potrzebne jest mu prawo własności stałej i trwałej nie tylko do rzeczy, które niszczeją przy użyciu, lecz i do takich, które po użyciu pozostają. Było to stwierdzenie idące dalej niż tradycyjne formuły Tomasza z Akwenu. Po raz pierwszy w swych dziejach uznał kościół własność prywatną za prawo natury, a nie tylko za wniosek wysnuty z tego prawa.

Konsekwencją przyjęcia zasady prywatnej własności za zasadę fundamentalną i prawnonaturalną stało się uznanie za zgodne z naturą społecznej nierówności i hierarchii.

Cechą symptomatyczną tych wywodów było – jak widać – utożsamianie społecznego podziału pracy z podziałem klasowym w społeczeństwie. Rozumowanie to miało dowieść, że skoro podział czynności w społeczeństwie jest koniecznością, to również nieodzowne jest utrzymywanie podziału społeczeństwa na klasy. Była to  konstrukcja mistyfikująca rzeczywistość. Konstrukcja polegała też na tym,. Że papież identyfikował podział klasowy z naturalnymi różnicami w uzdolnieniach ludzkich, ich zdrowiu i zainteresowaniach. Wyciągał stąd wniosek, że np. posiadacze dlatego są posiadaczami,. Że górują na resztą społeczeństwa cnotą, są lepsi i rozumniejsi,  że ubóstwo jest rezultatem niedostatków moralnych.

Wsparciem dla idei świętości prywatnej własności i naturalności nierówności

miała być – przejęta również z tomizmu – zasada marności życia ziemskiego, prymatu celów nadprzyrodzonych oraz konieczności cierpień. Cel ostateczny: najwyższe szczęście człowieka, tkwi w zaświatach; celem życia doczesnego jest jedynie jak najlepsze przygotowanie się do korzystania z dóbr pozaziemskich.

Jednym z wniosków wysnutych z tych zasad w społecznej nauce kościoła był solidaryzm klas społecznych, idea głosząca negację walki tych klas. Idea katolickiego solidaryzmu wyrastać miała na gruncie wspólnoty religijnej.

Leon XIII zdawał sobie jednak sprawę z tego , że program solidaryzmu, oparty na religijnej jedności oraz na zasadzie prywatnej własności, może liczyć na skuteczną realizację tylko wtedy, jeżeli nie pozostawi się go wysiłkom samego kościoła. Co więcej, kwestia społeczna będzie mogła być rozwiązana tylko za cenę wyrównania występujących w społeczeństwie kapitalistycznym dysproporcji majątkowych. Wysokość tej ceny wyznaczał program uwłaszczenia proletariatu, czyli upowszechnienia własności w masach – przez szeroką akcję propagandową oszczędzania wśród robotników, przez umożliwienie im nabywania akcji w przedsiębiorstwach kapitalistycznych, przez prowadzenie akcji propagandowej wśród bogaczy, zmierzającej do ograniczenia wyzysku, przez zlikwidowanie bezrobocia, poprawę warunków pracy, przez wprowadzenie ustawodawstwa pracy chroniącego sprawiedliwość w przedsiębiorstwie, wreszcie przez popieranie rozwoju chrześcijańskich związków zawodowych. Prowadzić to miało do złagodzenia form konfliktów społecznych i odwodzić robotnicze masy od walki rewolucyjnej.

Za ideał organizacji społeczeństwa uznana została demokracja chrześcijańska. Na czym demokratyczny jej charakter miał polegać, informował Leon XIII w encyklice Graves de communi z 1901 r. Otóż demokracja chrześcijańska, przez to właśnie, że się chrześcijańską zwie, winna jak by na fundamencie oprzeć się na zasadach ustanowionych przez wiarę boską, tak mając na względzie pożytek słabych, by doskonalić dusze, do rzeczy wiecznych stworzone. Dlatego nie ma dla niej nic świętszego nad sprawiedliwość; prawu nabywania i posiadania musi ona przyznać n nietykalność; musi bronić nierówności stanów, która zresztą jest własnością dobrze uporządkowanego państwa; wreszcie musi obstawać przy takiej formie i takim urządzeniu społeczeństwa, jakąż temu nada ( bóg –Stwórca ). Jasnym jest przeto, że nie ma żadnej łączności między demokracją socjalną a chrześcijańską

są one tak dalekimi od siebie, jak nauka socjalistyczna od religii zakonu Chrystusowego

Zadaniem państwa jest strzeżenie elementarnych zasad porządku społeczno – gospodarczego: kapitału i pracy; solidarnych interesów podstawowych klas społecznych i wykonywania wynikających stąd obowiązków przesz obywateli. Program chrześcijańskiej demokracji uznawał prawo państwa do ograniczenia swobody właściciela w przypadkach koniecznych ( kiedy domaga się tego interes całego społeczeństwa, albo jego części składowej ), byleby jego interwencja nie prowadziła do naruszenia samej zasady prywatnej własności.