Student Prawa

Cognitio – proces myślowy skierowany na ustalenie jakiegoś faktu i ocenę jego znaczenia z punktu widzenia prawa jako przesłanki do podjęcia decyzji. Cognitio oznaczała ogół czynności organu sądowego od wszczęcia postępowania aż do wydania decyzji ostatecznej.

Genezy procesu kognicyjnego doszukiwać się można w niektórych postępowaniach o charakterze administracyjnym, stosowanych pod koniec republiki. O zastosowanie środków administracyjnych do ochrony interesów mogła zwrócić się do magistratury strona pozbawiona ochrony procesowej. Do praktyki takiej odwoływali się konsulowie lub cenzorowie w właściwych dla siebie sprawach, rzadka natomiast pretorzy. Zakres stosowania tej praktyki rozszerza się znacznie za czasów cesarstwa, od Augusta poczynając.

W sprawach cywilnych dotyczyło to w szczególności roszczeń, które jako przyznane konstytucjami cesarskimi, nie mogły być dochodzone w procesie formułkowym, lecz wyłącznie w cognitio extra ordinem. Do takich należały:

• Roszczenia z tytułu wynagrodzenia za wykonanie czynności zleconej (mandatum),

• Roszczenia z tytułu alimentów i fideikomisów, czyli nieformalnych zapisów na wypadek śmierci,

Także w sprawach wymagających szybkiej interwencji sądowej bardziej odpowiedni był proces kognicyjny aniżeli formułkowy. Do takich należały sprawy:

• Związane z opieką (tutela), rozpatrywane przez pretora opiekuńczego (praetor tutelaris),

• Spory dotyczące wolności bądź niewoli jakiejś osoby (causae liberales),

Organami kompetentnymi do rozstrzygania sporów w procesie kognicyjnym byli urzędnicy wyznaczeni przez cesarza. Do nich należeli:

• Prefekci (praetorio, urbi, annonae, vigilium),

• Konsulowie,

• Pretorzy,

• Inni urzędnicy niższego rzędu,

• na prowincjach Funkcjonariusze administracji państwowej: Prokonsul (prowincja senacka) i legatus Augusti pro praetore (prowincje cesarskie),

• a nawet Senat,

• Każdą sprawę mógł oczywiście rozpatrywać cesarz osobiście.

Likwidacji procesu formułkowego dokonała konstytucja Konstancjusza i Konstansa w 342r., z początkiem dominatu. W ten sposób cognitio extra ordinem, zachowując swą tradycyjną nazwę, staje się postępowaniem zwyczajnym, o dobrze ukształtowanych zasadach regulujących dość szczegółowo czynności stron i sądu, podejmowane w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia określonej sprawy cywilnej.