Student Prawa

FUNKCJE TK TO:

* kontrola norm (orzekanie o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu);

* orzekanie o skargach konstytucyjnych;

* rozstrzyganie sporów kompetencyjnych;

* orzekanie o zgodności z Konstytucją celów i działalności partii politycznych;

* rozstrzygnie o zaistnieniu tymczasowej przeszkody w sprawowaniu przez prezydenta urzędu;

– INNE FUNKCJE SPOTYKANE W SĄDOWNICTWIE KONSTYTUCYJNYM INNYCH KRAJÓW:

* orzekanie o odpowiedzialności konstytucyjnej;

* rozstrzyganie spraw dot. ważności wyborów i referendów;

* ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw;

KONTROLA NORM

– istotą kontroli (i zarazem conditio sine qua non sądownictwa konstytucyjnego) jest orzekanie o hierarchicznej zgodności aktów normatywnych niższego rzędu z aktami normatywnymi wyższego rzędu i eliminowaniu tych pierwszych w razie stwierdzenia niezgodności;

* kontrola następcza – dot. aktów normatywnych już ustanowionych i ze względu na to, iż rzeczywista treść norm kontrolowanych w procesie kontroli prewencyjnej może ujawnić się dopiero podczas ich stosowania, TK uznał, iż orzeczenie o konstytucyjności nie stanowi jako res iudicata przeszkody do kontroli następczej;

* kontrola prewencyjna – dot. aktów normatywnych przed ustanowieniem → 2 przypadki (tylko prezydent):

→ dot. ustaw przed podpisaniem ich przez prezydenta;

→ dot. umów międzynarodowych przed dokonaniem ratyfikacji → brak określonych obowiązków prezydenta w związku z ewentualnym stwierdzeniem niezgodności takiej umowy z Konstytucją, ale ze względu na zadanie strzeżenia Konstytucji, obowiązkiem powinna być odmowa ratyfikacji;

– przedmiotem kontroli są:

* ustawy co do zgodności z Konstytucją i umowami międzynarodowymi ratyfikowanymi ustawą → dot. wszystkich typów ustaw (budżetowych, ratyfikujących), choć wątpliwości dot. ustaw o zmianie konstytucji, ale raczej można pod kątem dochowania procedury z art. 235 K.;

* umowy międzynarodowe co do zgodności z Konstytucją → dot. umów wszelkiego typu, bez względu na tryb ich zawarcia;

* inne przepisy prawa wydane przez centralne organy państwowe co do zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi u.m. i ustawami → dot. przede wszystkim rozporządzeń, gdyż orzekanie o uchwałach samorządu i terenowej adm. rząd. należy do kompetencji sądownictwa adm. Jednak nie wyczerpuje się na nich, gdyż pojęcie „przepisy prawa” nie jest precyzyjne i można przyjąć iż jest tożsame z pojęciem „akt normatywny” (które ma bogatą treść orzeczniczą)

→ tzw. materialna koncepcja aktu normatywnego – akt normatywny to każda regulacja, zawierająca w swej treści normy prawne (= abstrakcyjne reguły postępowania, skierowane do generalnie określonego adresata), przy czym nie istotna jest nazwa nadana dla danego aktu  więc przedmiot kontroli nie jest ograniczony do aktów zawierających źródła powszechnie obowiązującego prawa;

! gdy przepisy będące przedmiotem kontroli zostaną uchylone to postępowanie przed TK zostaje umorzone, chyba, że jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw;

! wg orzecz. TK przyjęło się, że uchylenie aktu nie musi oznaczać całkowitej utraty mocy obowiązującej, gdy akt taki może być stosowany do orzekania o sytuacjach z przeszłości, to TK może uznać, że częściowo zachował on moc obowiązującą i że możliwe jest wydanie orzeczenia merytorycznego;

! nie ważne jest, kiedy akt został wydany, choć wcześniej w uTK było ograniczenie dot. aktów wydanych pod rządami dawnych przepisów;

– podstawą kontroli (punktem odniesienia) jest:

* Konstytucja → tzn. tylko akt z 2.04.1997 r., ale konstytucja, to nie tylko tekst pisany, ale też zasady i wartości, które wydobywane są przez doktrynę i orzecznictwo sądowe (→ tzw. konstytucja sądowa); np. wykładnia zasady demokratycznego państwa prawnego;

* ratyfikowane umowy międzynarodowe → ratyfikowane ustawą – gdy dot. ustaw, wszystkie – gdy dot. aktów podustawowych → szczególnie ważna EKPCz, ze względu na bogatą treść orzeczniczą ETPCz;

→ nie daje to podstaw do orzekania o zgodności z prawem pochodnym UE, gdyż zgodnie z ustaloną linią orzeczniczą ETS prawo do rozstrzygania konfliktów między ustawami a prawem UE należy do wszystkich sądów;

* ustawy – gdy dot. aktów podustawowych;

– kryteria kontroli wg uTK:

* zgodność materialna – zgodność treściowa regulacji;

* zgodność proceduralna – dochowanie trybu;

* zgodność kompetencyjna – czy organ wydający akt miał do tego kompetencję, co jest szczególnie ważne przy badaniu rozporządzeń, do których konieczne jest trójszczegółowe upoważnienie ustawowe;

– inicjatywa kontroli może mieć 2 formy proceduralne:

* inicjatywa konkretna (pytania prawne) → zawsze związana z konkretną sprawą zawisłą przed sądem – gdy sąd (każdy) ma wątpliwości co do zgodności danego aktu może wystąpić do TK z pytaniem prawnym na każdym etapie postępowania, a strony mogą jedynie wnioskować do danego składu orzekającego o przedstawienie pytania. Pytanie prawne może dot. jedynie przepisu, który ma być podstawą orzekania (przesłanka relewantności). Po wydaniu orz. TK, postępowanie zostaje podjęte i rozstrzygnięte zgodnie z orz.;

* inicjatywa abstrakcyjna (wnioski) → podejmowana w oderwaniu od konkretnej sprawy, a krąg podmiotów uprawnionych do jej podjęcia jest ograniczony – wg Czeszejko-Sochackiego należy odróżnić:

→ ogólną legitymację – prawo do zakwestionowania każdego aktu niezależnie od tego, na ile jego treść dot. zakresu działania wnioskodawcy → prezydent, marszałek Sejmu i Senatu, premier, pierwszy prezes SN, prezes NSA, prokurator generalny, prezes NIK i RPO oraz 50 posłom lub 30 senatorom;

→ szczególną legitymację – prawo do zakwestionowania tylko aktów dot. spraw z zakresu działania danego podmiotu → KRS (dot. niezależności sądów i niezawisłości sędziów), organy stanowiące samorządu, ogólnokrajowym organom związków zawodowych, ogólnokrajowym władzom organizacji pracodawców i organizacji zawodowych, kościołom i związkom wyznaniowym  wstępna kontrola wniosków organizacji zawodowych i związkowych oraz samorządu;

* brak inicjatywy z urzędu (gdy jest taki wymóg dla wejścia w życie danego aktu) oraz inicjatywy własnej TK;

– postępowanie przed TK:

* nawiązuje do postępowania sądowego, w sprawach nieuregulowanych stosuje się kpc;

* składy:

→ 3-osobowe – gdy dot. aktu podustawowego;

→ 5-osobowe – gdy dot. ustawy lub u.m.;

→ pełny skład (min. 9 sędziów) – każda zawiła sprawa, zwłaszcza gdy orzeczenie może spowodować nakłady nieprzewidziane w budżecie lub gdy skład zamierza odstąpić od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu innego pełnego skłądu;

* uczestnicy: wnioskodawca, organ, który wydał zakwestionowany akt oraz Prokurator Generalny;

→ gdy orzeczenie może spowodować nieprzewidziane wydatki opinię wydaje też RM;

* sprawy z wniosków i pytań zawsze w formie rozprawy (kontradyktoryjność i publiczność), a jawność wyłączona tylko ze względu na bezpieczeństwo państwa lub ochronę tajemnicy państwowej;

* orzeczenia TK zapadają większością głosów → możliwość pata, gdy będzie parzysta liczba sędziów;

* orzeczenie składa się z sentencji (wskazuje przepisy i określa o ich zgodności) oraz uzasadnienia (rozwinięta prezentacja procesu myślowego), a sędzia który głosował przeciw może złożyć zdanie odrębne;

– skutki prawne orzeczeń:

* (skutki makro) skutki orzeczenia dla dalszego losu skontrolowanego aktu lub zawartej w nim normy;

→ wszystkie orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (nie ma odwołania) i podlegają ogłoszeniu tam, gdzie był ogłoszony zakwestionowany akt;

→ gdy akt uznany za zgodny to jako res iudicata nie może być zakwestionowany ponownie z tego samego powodu;

→ gdy akt uznany za niezgodny to traci moc powszechnie obowiązującą, ale konsekwencją niezgodności nie jest nieważność ex tunc, a tylko wadliwość/wzruszalność, przy czym TK określa moment utraty mocy obowiązującej → zasadą jest dzień orzeczenia, ale może to być inny termin:

 nie więcej niż 18 m-cy – gdy dot. ustawy;

 nie więcej niż 12 m-cy – gdy inny akt;

 obowiązek zasięgania opinii RM, gdy orzeczenie powoduje nieprzewidziane wydatki;

→ przepis przejściowy dawał Sejmowi w okresie 2 lat (do 17.10.1999) od uchwalenia K. możliwość uchylenia orz. TK;

* (skutki mikro) skutki orzeczenia dla decyzji, orzeczeń i rozstrzygnięć podjętych w przeszłości na podstawie takiego aktu bądź normy → domniemuje się ważność podjętych wszystkich indywidualnych rozstrzygnięć zapadłych na podstawie tego aktu, a jedynie wprowadzona jest możliwość ich zakwestionowania;

SKARGA KONSTYTUCYJNA

– skarga konstytucyjna to szczególny środek prawny pozwalający jednostce na zwrócenie się do sądu konstytucyjnego o zweryfikowanie ostatecznych rozstrzygnięć władz publicznych, o ile rozstrzygnięcia naruszają konstytucyjnie zagwarantowane prawa i wolności skarżącego → ważne 4 elementy:

* incydentalny charakter skargi – związany z konkretnym przypadkiem;

* ograniczenie podstawy skargi do naruszeń praw i wolności o konstytucyjnym charakterze;

* subsydiarny charakter skargi – po wyczerpaniu innych środków;

* prawo rozpoznawania skargi przyznane organom sądownictwa konstytucyjnego, którego rozstrzygnięcia wiążą wszystkie organy państwa;

– wąskie ujęcie skargi – skarga przeciwko normie, tzn. podstawą skargi może być tylko zarzut, że orzeczenie naruszające prawa/wolności zostało wydane na podstawie przepisu niezgodnego z konstytucją;

– szerokie ujęcie skargi – skarga przeciwko normie i orzeczeniu, tzn. podstawą skargi może być też zarzut, że samo orzeczenie zostało wydane w sposób naruszający konstytucją (np. przyjęcie niewłaściwej interpretacji, naruszenie praw proceduralnych);

– podmiotem skargi może być każdy, czyje konstytucyjne prawa i wolności zostały naruszone, więc przede wszystkim osoba fizyczna (nie tylko obywatel), ale i osoby prawne, choć tylko w zakresie w jakim są podmiotami konstytucyjnych praw i wolności;

– podstawą skargi jest zarzut naruszenie konstytucyjnych wolności i praw, a jedyny wyjątek dot. prawa do azylu lub statusu uchodźcy;

* skarga musi w sposób konkretny wskazywać przepis naruszający, ale sporne jest czy skargę można oprzeć na zarzucie naruszenia zasady państwa prawnego, a w stosunku do zasady równości wyłączono taką możliwość (choć zgłoszono 5 zdań odrębnych);

* nie może dot. luki w prawie (zaniechania ustawodawcy);

* nie może dot. aktu nienormatywnego (np. statut spółdzielni);

* nie może dot. przepisu, który nie był podstawą rozstrzygnięcia, gdyż to powodowałoby, że skarga stała by się actio popularis;

* nie może dot. prawidłowości interpretowania prawa, chyba, że niejasność przepisu prowadzi do takich rozbieżności interpretacyjnych, że narusza to K.;

– inne konieczne przesłanki do wniesienia skargi:

* naruszenie w wyniku orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej;

* orzeczenie musi być ostateczne (tzn. brak innego środka prawnego), a w razie wątpliwości czy przysługuje kasacja ich rozstrzygnięcie należy do SN;

→ wykorzystanie procedur musi mieć charakter merytoryczny, nie można wnieść skargi, jeżeli sąd z powodów formalnych odrzucił skargę;

→ wątpliwości dot. postęp. karnego, w którym prawomocność wyrok uzyskuje jeszcze przed wniesieniem skargi kasacyjnej;

* przedmiotem może być tylko zarzut niezgodności z konstytucją;

* termin zawity 3 miesięcy od doręczenia ostatecznego rozstrzygnięcia;

* przymus adwokacki – musi być sporządzona przez adwokata/radcę prawnego, chyba, że skarżącym jest sędzia, prokurator, notariusz, doktor habilitowany lub profesor nauk prawa;

– odrębności w zakresie postępowania:

* rozbudowana wstępna kontrola dopuszczalności skargi - o nadaniu biegu decyduje1 sędzia, a zażalenie na jego odmowę nadania biegu rozpatruje 3 sędziów;

* nadając bieg TK może wstrzymać wykonanie zaskarżonego orzeczenia, jeżeli jego wykonanie mogło by spowodować nieodwracalne skutki, wiążące się z dużym uszczerbkiem dla skarżącego lub gdy przemawia za tym ważny interes publiczny lub inny ważny interes skarżącego;

* o nadaniu skardze biegu informuje się RPO, który może wziąć udział w postępowaniu;

* skarga rozpatrywana w składzie 3- lub 5-osobowym, a w sprawach zawiłych w pełnym składzie;

* musi się odbyć rozprawa, chyba, że wszyscy zgodzą się, że badany akt jest niezgodny z K.;

– skutek orzeczenia dot. aktu (skutek erga omnes), a nie tylko sytuacji indywidualnej, a ustawa nic nie mówi o dalszym trybie rozstrzygania sprawy, której skarga dot., choć nie ma wątpliwości, że skarżący może żądać wznowienia postępowania;

ROZSTRZYGNIE SPORÓW KOMPETENCYJNYCH

– spór kompetencyjny to rozbieżność stanowisk co do zakresu kompetencji stron tego sporu, przy czym może dot. tylko konstytucyjnych organów centralnych;

→ nie może dot. sporów pionowych i organów „niekonstytucyjnych”;

* charakter pozytywny – gdy dwa (więcej) organów uznaje się za właściwe do rozstrzygnięcia;

* charakter negatywny – gdy dwa (więcej) organów uznaje się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia;

– inicjatywa: prezydent, marszałek Sejmu i Senatu, premier, PP SN, P NSA, P NIK → węższy zakres niż zakres podmiotów, których spór ten może dotyczyć;

– postępowanie przed pełnym składem TK, rozstrzygnięcie w formie postępowania, ogłaszanego w MP;

ORZEKANIE O ZGODNOŚCI Z KONSTYTUCJĄ CELÓW LUB DZIAŁALNOŚCI PARTII POLITYCZNYCH

– art. 11 K. – wymaga by partie zrzeszały członków na zasadach równości i dobrowolności, a konkretyzacja tych wymogów znajduje się w:

* ustawie o partiach politycznych – cel działania to wpływanie demokratycznymi metodami na kształtowanie polityki państwa;

* art. 13 K. – zakaz istnienia partii i innych organizacji, które w swoich programach odwołują się do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu oraz gdy ich program zakłada nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę oraz przewiduje utajnienie struktur lub członkowstwa;

– tylko jedno rozstrzygnięcie merytoryczne z 2000 r. dot. Partii Chrześcijańska Demokracja III RP – uznane za zgodne;

– jedyną podstawą jest zgodność z Konstytucją ;

– inicjatywę mają te same podmioty co uprawnione do inicjowania kontroli abstrakcyjnej;

– 2 możliwości postępowania:

* powstanie nowej partii → kończy się wpisem do ewidencji partii dokonywanym przez Sąd Okręgowy w W-wie, który może wystąpić do TK o zbadanie jej zgodności z K., a orzeczenie o niekonstytucyjności powoduje odmowę wpisu do ewidencji;

→ to samo postępowanie w razie dokonania zmiany w statucie;

* brak uregulowań dot. kontroli konstytucyjności działalności istniejącej partii;

– postępowanie w pełnym składzie w procedurze:

* gdy dot. badanie celów – procedura kontroli norm (przedmiotem badania jest statut partii, czyli akt o quasi-normatywnym charakterze);

* gdy dot. działalności – procedura kpk, a zebranie i utrwalenie dowodów TK może zlecić prokuratorowi generalnemu;

– skutkiem orzeczenia o niezgodności jest wykreślenie partii z ewidencji oraz poddanie partii postępowaniu likwidacyjnemu;