Student Prawa

Najbardziej popularną doktryną hellenistyczną był stoicyzm. Uchodził za oficjalną

filozofię hellenistyczną, przeniknął na grunt rzymski, był jednym z głównych źródeł ideologii wczesnego chrześcijaństwa. Tajemnica stoickich sukcesów tkwiła w racjonalistycznej dostosowanej do potrzeb epoki filozofii, operującej kategoriami uniwersalnymi, ponadczasowymi, niesłychanie przy tym elastycznymi.

Stoicyzm był rozwijany przez pisarzy wielu pokoleń. Twórcami szkoły byli : Zenon z Kation, Chrypy z Cylicji oraz Kleantes z Azji Mniejszej. Dobrze pamiętali upadek greckiej polis. Następne pokolenia znalazły drugą ojczyznę w republikańskim Rzymie ; tam stoicy odegrali poważną wolę w postępie doktryny politycznej. Panecjusz, Polibiussz, Cycero. Żywe były motywy stoicyzmu także w Rzymie cesarskim. Gorliwymi jego wyznawcami byli m.in.: Seneka oraz cesarz Marek Aureliusz.

Stoicy podjęli trud przewartościowania podstawowych kategorii filozoficznych i politycznych. Stoicki świat jest rozumnym ładem i harmonią. „Świat jest rządzony przez rozum, rozum ogarnia i przenika każdą jego część”. Ten naturalny porządek kosmosu jest oparty na determinizmie, wszystkim rządziło przeznaczenie, los. Rozum jako dusza w człowieku przenika, choć w rozmaitym stopniu, wszystkie jego części, co sprawia, że świat to twór ożywiony. Świat jest żyjącą istotą, żywą i racjonalną – podkreślali stoicy. Spośród czterech natur zamieszkujących kosmos – roślin, zwierząt, ludzi i bogów, najściślejsze są związki ludzi z bogami.  Łączą ich bowiem rozum, rożni zaś to, że bogowie rozumni są z natury, zaś ludzie osiągają rozum dopiero własnym wysiłkiem. Kosmos jest zatem ojczyzną przede wszystkim bogów i ludzi, w której wszyscy – wszyscy bogowie i ludzie – mają swoje określone rozumnością miejsce. Rozum jest udziałem każdego człowieka, rozum przenika wszystkich. Stąd jednak nie wynika, że każdy może być mędrcem. Rzecz bowiem w tym, że to co jest potencjalną szansą, człowiek musi własnym wysiłkiem w sobie dopiero rozbudzić, a roznieciwszy zdolność rozumienia – praktykować cnotę.

Cnotę ujmowali stoicy inaczej aniżeli cynicy. Cnota to wartość  absolutna i niepodzielna, jednakowa u mężczyzny i kobiety, człowieka i boga, niewolnika i wolnego. Ale cnoty nie sposób poddawać stopniowaniu. Podział między tych, którzy swym rozumem wypraktykowali cnotę, a tych którzy pozostawali głupcami, jest ostry: albo się jest mędrcem, albo głupcem, stanów pośrednich stoik nie dopuszcza, chociaż nie wyklucza, że głupiec może wskrzesić w sobie bożą iskrę rozumną i przejść do kategorii mędrców.

Mądrość jest identyczna z wolnością, gdyż tylko człowiek mądry jest zarazem wolny; tylko on akceptuje oparty na rozumie porządek świata i nie usiłuje go zmienić. Ten pogląd prowadził do fatalizmu, nakazywał poddawać się nakazom boskiego ładu i przyjmować „ze stoickim spokojem” największe nawet przeciwności losu.

Wolność jest kategorią ducha, stanem wewnętrznym, który może pozostawać bez pokrycia w przymiarce do realnych stosunków społecznych.

Stoicyzm był więc daleki od kwestionowania współczesnej sobie rzeczywistości. Aprobował prywatną własność i społeczną nierówność. W etyce stoickiej nie brakowało słów zachęty do ludzkiego traktowania niewolników.

Z wielkiego dystansu spoglądał stoicki mędrzec na państwo i jego aparatu. Zasad była współpraca z władzą. Najstarsi przedstawiciele szkoły z oddaniem służyli monarchii hellenistycznej; pisarze średniej Stoi byli apologetami rzymskiej republiki; ostatnie pokolenia nie miały żadnych trudności w schlebianiu absolutyzmowi rzymskiemu cesarza. Stoicy chętnie przenikali do grup rządzących, pełnili funkcje doradców na dworach władców, byli wychowankami elit społecznych, a stoicki myśliciel Marek Aureliusz dostąpił godności cesarskiej. Nie gardzili też stoicy protekcją możnych.

Ze wszystkich szkół hellenistycznej epoki stoicyzm był najbliższych polityce; widział w niej narzędzie realizacji swej filozofii kosmosu, którym rządzi rozum – i w konsekwencji – mędrzec. A zatem stoik aprobował współpracę z państwem tylko wtedy, gdy uznawał je za twór rozumny. Kiedy odmawiał mu tego przymiotu, nic nie stało na przeszkodzie, by odwracając się od państwa, odmawiając mu „uznania” – zamknąć się w sferze własnej duchownej autonomii. Stanowisko stoików wobec państwa podkreślało dodatkowo to, iż unikali oni wszelkich systematyk i klasyfikacji ustrojów państwowych. Żadnej nie uznawali za idealną, żadnej nie poddawali dyskwalifikacji a priori/ Kosmiczny porządek i jego prawa mogą być wytyczną działalności władcy w każdym ustroju, podobnie jak każdy władca może być zły – zły, bo nierozumny niezależny od formy rządów.

Mądrość stoika polega na przestrzeganiu prawa natury, gdyż rządząc kosmosem, wieczne i jednakowe dla wszystkich ludzi jest prawo natury, zgodnie z naturą świata i naturą człowieka. Mędrzec stoicki nie jest – jak epikurejczyk – egoistą; ludzie z natury są jednostkami społecznymi i prawa natury w swej treści też mają charakter norm społecznych. Prawo państwowe powinno być zgodne z najwyższym prawem rozumu, ale nawet wtenczas, gdy jest inaczej, mędrzec nie traci swej wolności. Wolność jest przecież niezależna od tego, co o niej ludzie myślą, a polega na zrozumieniu naturalnych , nieuchronnych, fatalistycznych zdeterminowanych konieczności . I wtedy także autonomia duchowa mędrca pozostaje niewzruszona.