Student Prawa

Zdecydowanie występował jako obrońca autorom ii filozofii w stosunku do teologii, co niewątpliwie wywarło wpływ na kształt jego wywodów o stosunku państwa i jego władcy do kościoła i papieża.

Dante z dużą dozą pesymizmu oceniał współczesną sobie rzeczywistość. Światem rządzą głupi, gnuśni i występni. Włochy przypominają statek bez sternika podczas wielkiej burzy, ojczysta Florencja to nowy Babilon. Wielką nierządnicą jest kuria papieska; nie lepsi są lokalni książęta i monarchowie. Istnieje tylko jedna droga ku odrodzeniu; wiedzie ona przez restaurację światowej, uniwersalnej monarchii kierowanej przez cesarza.

Dantejska idea monarchii światowej rozwiniętej w I księdze pracy O monarchii była utopią, ale trwały walor mają argumenty, które tę ideę uzasadniały. Państwo Dantego to świat pokoju. Tylko cesarz, władca ucywilizowanego świata, może utrzymać pokój między podległymi sobie ludami i monarchiami. Celem uniwersalnego państwa miała być zatem doczesna szczęśliwość rodzaju ludzkiego ( civilitas humana ). Dante odrzucał średniowieczny kanon, że państwo to element w bożym planie zbawienia ludzkości, a więc organizacja o zadaniach pozaziemskich, czasowych i cząstkowych. Cel państwa to pełne zaspokojenie fizycznych i duchowych potrzeb człowieka. Możliwe jest to przy zachowaniu pokoju; ten zaś może zagwarantować tylko władca światowy, który nie ma żadnego interesu w tym, by spokój ludzi mącić, ale tylko w tym sensie jest on panem swoich ludów. Ze względu na cel państwa jest ich sługą.

O wiele bardziej nowoczesny ekwipunek ideowy miały wywody Dantego na temat wzajemnego stosunku do siebie państwa i kościoła. Punktem wyjścia było odrzucenie tomistycznego podporządkowania celów doczesnych celom wiecznym jako ostatecznym. Dante przyjął równorzędność tych celów, a także równorzędność środków prowadzących do ich urzeczywistnienia. Oba cele są „ostateczne”. Akcentując awerroistyczny pogląd o niezależności filozofii w stosunku do teologii, był przecież zdania, że prawdy tych nauk nie muszą prowadzić do konfliktów, obie bowiem w ostatecznym rachunku wiodą do Boga. Podobnie przedstawia się stosunek do siebie państwa i kościoła. Nie ma oczywiście mowy o zależności monarchii światowej od kościoła, ale nie ma też wykluczenia współpracy dwóch równorzędnych partnerów. Obie instytucje w równym stopniu mają swoje źródło w Bogu. Istotny jest jednak warunek współdziałania: kościół nie może mieszać się do polityki, podobnie jak nie może interweniować w dziedzinę filozofii. Filozofia bowiem to nauka o zadaniach całkowicie doczesnych, nie może podlegać teologii. Dante ostro krytykował papieskie ustawodawstwo i tradycję kościelną, identyfikowane przez jego przeciwników z podstawami wiary. Podobnie jak Occam twierdził, że zasady wiry reguluje tylko Pismo Święte. Papież musi poprzestawać na ukazywaniu swym wiernym drogi do Boga.