Student Prawa

Zbiór, dla którego od roku 1583 przyjmuje się ostatecznie nazwę Corpus Iuris Civilis, obejmuje cztery części (trzy pierwsze to właściwe dzieło kodyfikacyjne Justyniana, czwarta zaś obejmuje późniejsze akty normatywne Justyniana i jego następców):

a) Codex – komisja złożona z 7 osób. Dysponowała trzema znanymi nam kodeksami (Codex Gregorianus, Codex Hermogenianus, Kodeks teodozjański) i mogła ograniczyć się tylko do skompletowania konstytucji wydanych po Kodeksie teodozjańskim (tzw. Novellae posttheodosianae) by ustalić stan prawa na tym odcinku. Ukończono w 529 roku. Potem trzeba tyło jeszcze raz redagować ze względu na konstytucje które wydał Justynian. Nowo zredagowany kodeks z roku 534 (tzw. Codex repetitae praelectionis) obejmował konstytucje od Hardiana do Justyniana i dzielił się na 12 ksiąg, te zaś na tytuły, w których umieszczone były chronologicznie konstytucje tematycznie związane z tytułem. Obszerniejsze konstytucje podzielono na paragrafy, przy czym tekst poprzedzający paragraf pierwszy to principium.

C. 12, 36, 1 pr.

C – Codex,

12 – księga dwunasta,

36 – tytuł w księdze dwunastej,

1 – pierwsza konstytucja w tytule,

pr – principium.

b) Digesta (zwana również Pandektami – Pandectae, Florentina) – komisja złożona z 17 osób. Podzielona była na podkomisje, opracowujące tzw. masy: sabiniańską (literatura wokół libri ad Sabinum), edyktalną (libri ad edictum), papiniańską (głównie questiones i responsa Scaevoli, Papiniana i Paulusa). Mniej ważne dzieła opracowano jako osobą część zwaną appendix. Digesta składa się z fragmentów dzieł 38 prawników rzymskich, z których tylko 3 tworzyło w okresie przedklasycznym, a 2 w poklasycznym, autorami większości tekstów są prawnicy z okresu pryncypatu. Zebrany materiał uporządkowano w 50 księgach. Księgi podzielono na tytuły, w których zgromadzono fragmenty z dzieł prawników tematycznie związane z tytułem. Większe fragmenty dzieli się na paragrafy, przy czym paragraf pierwszy poprzedzony jest zawsze principium.

D. 50, 17, 173, 3.

D – Digesta,

50 – księga pięćdziesiąta,

17 – tytuł w księdze pięćdziesiątej,

173 – kolejny fragment (lex) w tym tytule,

3 – paragraf trzeci fragmentu 173.

c) Institutiones – zawierają całokształt podstawowej informacji o prawie i służyć miały do zdobycia o nim wiedzy elementarnej. Jako podręcznik do nauki prawa miały moc prawa na równi z Kodeksem i Digestami. Autorzy Instytucji opierali się przede wszystkim na Instytucjach Gaiusa, Ulpiana, Marcjana i in., nie przytaczając jednak źródeł z których zaczerpnęli określony tekst. Podzielono je na 4 księgi, te zaś na tytuły. Tytuły dzielą się bezpośrednio na paragrafy, przy czym paragraf pierwszy poprzedzony jest principium.

I. 4, 13, 1.

I – Institutiones,

4 – księga czwarta,

13 – tytuł trzynasty w księdze czwartej,

1 – paragraf pierwszy w tytule trzynastym.

d) Novelar – po zakończeniu prac kodyfikacyjnych Justynian wydawał akty normatywne, którymi wyjaśniał, uzupełniał albo i zmieniał prawo zawarte w samej kodyfikacji, a nawet wprowadzał zupełnie nowe uregulowania. Justynian zapowiadał sporządzenie urzędowego zbioru nowel lecz obietnicy nie dotrzymał. Dokonali tego kompilatorzy prywatni, a do nast. Dotrwały trzy takie zbiory, z których najbardziej kompletny zawiera 168 nowel (10 z nich od następców Justyniana).